Woensdag 25/11/2020

Opinie

Biedt Europa bootvluchtelingen meer dan dood of slavernij?

Beeld AP

Michael De Cock is auteur en directeur van t,arsenaal Mechelen. Hij bereisde het gebied rond de Middellandse Zee en schreef er artikels en boeken over, onder meer 'Aller/Retour' met Stephan Vanfleteren.

"De Middellandse Zee wordt stilaan een massagraf." Dat zei Europarlementslid Ivo Belet zondag in De zevende dag. Nieuw is dat niet: de Middellandse Zee is al meer dan een decennium een massagraf. Toch waren de cijfers van vermiste personen en lijken op zee in 2014 dramatisch. Liefst 3.500 personen geraakten vorig jaar vermist op zee. Dit getal is hooguit een schatting, het zou best een pak hoger kunnen liggen. We hebben geen flauw benul van wie er allemaal vertrekt, laat staan van wie er ook écht aankomt. Dit jaar schat men het cijfer van naamloze slachtoffers al op 1.600.

Om te begrijpen waarom zoveel jonge dromers, ondanks die dramatische cijfers, toch de oversteek wagen, moet u weten dat duizenden mensen de overtocht overleven. In de meeste gevallen wacht hen op Europese bodem een erbarmelijk bestaan. Ook daar maken dromers abstractie van. Bij migratieverhalen vergeet men de drama's, men onthoudt alleen de succesverhalen. De wanhoop is kennelijk zo groot dat men kiest voor Russische roulette. Van alle overlevenden kwamen in 2014 volgens cijfers van de VN 4.250 mensen de EU binnen via Spanje, 43.500 via Griekenland en 170.100 mensen via Italië.

Buongiorno.

In het hoogseizoen komen er meerdere keren per week - om niet te zeggen (bijna) dagelijks - sloepen aan in Malta of Italië. Zelden halen zulke berichten nog tv-journaals. Het is gewoon geen nieuws meer. Alleen als er echte drama's gebeuren, kijken we nog op. Als met andere woorden de kracht van het getal verbluffend genoeg is.

"We hebben gefaald", zei Belet zondag. "We hebben niet genoeg gedaan" en "We hebben landen als Italië en Malta te lang het vuile werk laten doen". Duidelijker kan een mea culpa niet zijn. Al komt hij duizenden doden te laat. Ga dat maar eens uitleggen aan de broers, zussen, vaders en moeders aan de andere kant van het water, dacht ik, toen ik hem de woorden hoorde uitspreken.

Ruim tien jaar geleden zat ik met dezelfde politicus in een aflevering van Wakker op zondag op de Antwerpse regionale zender. Ik had net een boek uit over de asielproblematiek. Belet werd die ochtend geflankeerd door toenmalig VLD-voorzitter Dirk Sterckx en sp.a-politica Caroline Gennez. Belet poneerde daar, en hij werd volmondig bijgetreden door zijn collega's, dat Europa alles zou oplossen. De lidstaten zelf konden niet veel doen, maar Europa zou soelaas brengen en de asiel- en migratieknoop ontwarren.

Vandaag weten we dat Belet zich die ochtend heeft vergist. Dat is uiteraard niet zijn schuld. En er zijn wel degelijk initiatieven geweest. Maar wat een monster heeft Europa gebaard. Een harmonisering van het asielbeleid zou in 2010 een feit zijn - ze kwam er alleen op papier - en de Dublin-verordeningen werden bedacht om het asielverkeer in goede banen leiden. In plaats van solidariteit tussen de EU-landen aan te wakkeren, werd in de praktijk een ieder-voor-zich-mentaliteit aangemoedigd. De verordening, die stelt dat een nieuwkomer asiel moet aanvragen in het land waar hij het eerst wordt geregistreerd, is hier een voorbeeld van. Wat op papier een goed idee lijkt, heeft vooral een pervers effect.

De asieldruk op de landen aan de buitengrenzen is immers veel hoger dan in het noorden of het centrum van Europa. De vraag van de zuiderse landen om burden sharing werd steevast op een koud 'njet' onthaald. Het asielbeleid en de opvang in de landen aan de buitengrenzen zijn dan ook al jaren navenant. En terwijl de andere Europese lidstaten hadden moeten bijspringen, bleven ze stil. Liever volgden ze de strengste leerlingen van de Europese klas, uit angst voor het 'aanzuigeffect'.

Deze keer is de morele en politieke verontwaardiging zo groot dat men, met de snelheid van het licht, maatregelen heeft genomen: meer steun en middelen om reddeloze mensen uit zee te plukken wordt beloofd, net als hulp aan de grenslanden van de EU. Men wil ook de smokkelaars aanpakken. Ook daar is veel voor te zeggen. Al doet men soms te hard zijn best om migratie te criminaliseren. Het zijn niet de mensensmokkelaars die de Europese droom doen ontstaan. Ze wakkeren hem hooguit aan of maken hem tastbaar.

Maak alle boten kapot, en mensen wagen zich op een deur of op een plank op de Middellandse Zee. Zolang er niets structureel wordt aangepakt, is het maar de vraag of deze symptoombestrijding een écht en blijvend effect zal hebben.

Het is natuurlijk niet onze schuld dat in Noord-Afrika wanhopige mensen in een gammel bootje stappen. Toch is Europa ook hier nalatig geweest. Want ook in de relaties met de landen van herkomst van de nieuwkomers gaat het niet vrijuit. Jarenlang werden dictators gesteund in Noord-Afrika. Het was rennen vanuit Parijs en Rome om als eerste op de foto te staan met een tiran als Kadhafi.

In 2009 bood Berlusconi hem liefst vijf miljard aan als compensatie voor de Italiaanse kolonisatie van Libië. Het bedrag diende officieel om 'de koloniale schade' uit de vorige eeuw te compenseren, maar eigenlijk moest het geld de Libische overheid vriendelijk verzoeken de uitstroom van illegale migranten te beperken. Berlusconi had begrepen dat geld meer effect zou hebben dan de Europese regelgeving. Hoe Kadhafi die migranten op andere gedachten zou brengen, was overigens bijzaak. Met de getuigenissen over racisme, geweld en schendingen van de mensenrechten tegen migranten in Libië kun je een kleine bibliotheek vullen, maar dat heeft Italië, en bij uitbreiding Europa, nooit echt gedeerd. De laatste jaren zijn een aantal Noord-Afrikaanse leiders van hun troon gevallen. Het volk kwam in opstand. Ook dat is niet de schuld van Europa. De vrienden aan de andere kant van de zee zijn wel schaars geworden, en er blijft niemand over om poortwachter voor Europa te zijn.

En dan is er nog een tijdbom die tikt. Want wat gebeurt er met de duizenden mensen die Europa wél bereiken? Na een jaar in een mensonwaardige cel, lees een gesloten opvangcentrum, gaan velen aan de slag in Zuid-Europa. Ze plukken tomaten, courgettes, citroenen en komkommers voor een hongerloon. In steden als El Ejido in Zuid-Spanje, Castel Volturno of Foggia in Italië leven mensen als moderne slaven. Ze werken er voor acht euro per dag en leven in mensonterende omstandigheden. Getto's en huizen van karton, geen stromend water of sanitair... Deze etterende wonde zal vroeg of laat openbarsten, de vraag lijkt alleen wanneer.

De uitdagingen ginder en hier zijn even helder, moeilijk en hoogdringend als tien jaar geleden. Er zal veel, veel meer nodig zijn dan schuldbekentenissen en ad-hocmaatregelen om tot echte verandering te komen. Anders zullen het pleisters op een houten been blijken. Regel voor eens en voor altijd een wettelijk kader voor arbeidsmigratie. Gooi de Dublin-verordening in de prullenmand en werk een systeem uit waarbij landen die vluchtelingen opnemen, worden beloond in plaats van gestraft. Harmoniseer het asielbeleid en de opvangvoorwaarden in de EU-landen. Verdeel de lasten en lusten zo eerlijk mogelijk onder de lidstaten. Ondersteun de democratisering in onstabiele regio's, ga voor een echt duurzame stabiliteit en onderhandel vervolgens terugkeercriteria met de landen van herkomst.

Alleen als voor zulke uitdagingen een structurele oplossing wordt gevonden, kunnen we eindelijk een asiel- en migratiebeleid op poten zetten die naam waardig.

Michael De Cock.Beeld VRT / GVH
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234