Dinsdag 01/12/2020

Beyond Photography belicht hedendaagse Belgische en Nederlandse fotografen

Gedaanten van onze kwetsbaarheid

Nu iedereen alles en iedereen kiekt, zelfs met het ongerijmde oog van een telefoontoestel, nu beroepsfotografen overbodig worden verklaard in de media, nu fotografie aan haar uiterste banalisering is gekomen: zou dat goed of slecht nieuws zijn voor de 'kunstfotografie'? Afgaand op het boek Beyond Photography is het goed nieuws.

n Beyond Photography, een kloeke uitgave met ruim tweehonderd illustraties, wordt werk van meer dan dertig hedendaagse Nederlandse en Belgische fotografen samengebracht. Allen zouden ze moeten delen wat de titel van het boek aangeeft: de fotografie voorbij. Zoals de omslagtekst zegt: "Beelden waarin de techniek van de fotografie niet meer dan een hulpmiddel is, waaruit het documentaire element is verdwenen."

Een hoek af

Veel van de hier opgenomen namen klinken niet zo 'bekend', net daarom is dit op zijn minst een nuttig boek. Bovendien is het een verrassend boek, althans voor de leek die ik en de meesten onder ons, ondanks al ons gekiek, toch zijn. Ook al kijk ik weleens naar een foto in een galerie of een museum, wat dit boek laat zien aan beelden uit de laatste jaren is apart. Niet zozeer goed gemaakte beelden van 'de werkelijkheid', maar vooral beelden die uitdrukkelijk zelf een werkelijkheid scheppen.

Vier kenners, drie Nederlanders en een Belg, leiden ons - uitsluitend in het Engels - in deze 'nieuwe wereld' in: Rommert Boonstra, Lotte Menkman, Maartje van den Heuvel en Eric Min, fotografie-essayist van De Morgen. Uiteraard wordt de positie overdacht van de fotografie in de huidige van beelden vergeven en gedigitaliseerde cultuur. Maartje van den Heuvel: "Aanvankelijk waren de verwachtingen dat de digitalisering het fotografische beeld irrelevant zou maken, en dat het zou opgaan in video, film en interactieve programma's zoals games; terugkijkend op twee decennia van digitalisering lijkt het erop dat dit niet is gebeurd."

Eric Min schetst dan weer lucide de Belgische traditie waarin deze op het eerste gezicht wat bizarre, zogenoemde 'creatieve fotografie' thuishoort. Hij brengt het werk van pioniers als René Guiette, Serge Vandercam en Julien Coulommier in herinnering en besluit opgetogen: "Geen enkel van de motieven uit de pioniersjaren van de creatieve fotografie is een stille dood gestorven."

Bij elk van de opgenomen fotografen, ten slotte, brengen de kenners een korte, verhelderende beschouwing.

Wat nu is er te zien in dit boek? Van alles. Maar zelden iets 'gewoons'. Het is onmogelijk om het werk van al deze 'creatieve fotografen' onder één noemer te brengen, tenzij misschien dat er altijd wel 'een hoek af' is. Dat het consequent om 'ontregeling' gaat. Of het nu stoelen zijn die iets oneigenlijks met elkaar doen (Winfred Evers), of lichamen die zich in onmogelijke bochten wringen (Astrid Hermes), dan wel droomachtige landschappen en scènes (Teun Hocks): we moeten vooral onze ogen niet geloven. Zoals Min schrijft over de Belg Marc Hoflack: "Het lijkt of de fotograaf ons wil bezweren dat we meer dan genoeg redenen hebben om alles te wantrouwen dat hij ons voorschotelt."

Tegelijk spreekt uit dit boek een sterk geloof in de kracht van het stilstaande beeld. Te midden van al de geconstrueerde, verbeelde, opgezette taferelen, en de vele vermommingen en maskerades, zien we ook 'eenvoudige' foto's van naakte lichamen, portretten van schijnbaar doodgewone mensen. De kracht van die beelden schuilt dan in dat 'schijnbare'. Elke Boon bijvoorbeeld fotografeert vaak jonge mensen en kinderen, maar zoals Min mooi opmerkt: dikwijls zit in haar beelden iets als "een oude wonde die nooit geheeld is".

In zijn bijdrage over Elke Boon schrijft Min zinnen die wezenlijke dingen zeggen over veel van de foto's in dit boek: "Opzettelijk of onopzettelijk, bewust of onbewust roepen deze beelden existentiële vragen op: wat kunnen wij weten, hoe ver kan vertrouwdheid ons brengen, kunnen we onze ogen geloven, begint macht waar vrijheid eindigt?"

Fragiliteit

Wat uit dit alles toch opvallend te voorschijn komt: onze kwetsbaarheid. Of het nu een campachtig beeld is van stoere hedendaagse jongeren (Micha Klein), dan wel een foto van melkwitte meisjesborsten (Carla van de Puttelaar): het is onze fragiliteit die op het spel staat en die hier veelzijdig in beeld komt. Dat is en blijft ook de kracht van het stilstaande beeld, los van wat het voorstelt: het remt onze blik af en vraagt een specifiek soort aandacht. Voor het wankele evenwicht van één moment, één ogen-blik, hoe geënsceneerd het verder ook mag zijn.

Die kwetsbaarheid zit zowel in verstilde beelden - bijvoorbeeld de even scherpe als schichtige foto's van Nadine Tasseel - als in de extraverter, barokker fotografie. Maar ook in de landschappen en de stillevens. Een mooi voorbeeld van die laatste zijn de foto's van Arno Roncada in interieurs van blinde mensen. Zo'n beeld, van een stuk woonkamer of een bureau, dat de bewoners zelf nooit te zien hebben gekregen of zullen krijgen, werpt vanzelf kwesties op inzake onze waarneming en onze leefwereld - en het bevreemdende dat al het zichtbare in zich draagt, iets waarvoor we al te makkelijk blind worden.

Hoe 'artificieel' nogal wat van de fotografie in dit boek ook genoemd mag worden, hoe geposeerd, hoe theatraal ook, ze blijft onvermijdelijk handelen over de thema's die eigen zijn aan alle fotografie: observatie en vervreemding, en natuurlijk: het licht.

Beyond Photography is niet alleen een nuttig, het is ook een intrigerend boek. Het stelt minder bekende en diverse hedendaagse fotografen voor én het bevat - behalve wat mindere beelden - best interessant en ontroerend beeldmateriaal, begeleid door degelijk commentaar. Een boek om in te bladeren, in te lezen en traag in te kijken.

Bernard Dewulf

Uitgeverij Voetnoot, 280 p., 39 euro.

Rommert Boonstra, Maartje van den Heuvel, Lotte Menkman, Eric Min

Beyond Photography

Eric Min:

Bewust of onbewust roepen deze beelden existentiële vragen op: wat kunnen wij weten, hoe ver kan vertrouwdheid ons brengen, kunnen we onze ogen geloven, begint macht waar vrijheid eindigt?

n Nadine Tasseel, uit de serie Fragments of a Photography behind Closed Doors.

n Wouter Van Riessen, Selfportrait with Red Hat (2004).

n Astrid Hermes, Untitled (1997).

n Elke Boon, Liam (2006).

n Melanie Bonajo, Furniture Bondage 03 (2007).

n Ruud Van Empel, Untitled #1 (2004).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234