Maandag 21/09/2020

Column

Bevallig zijn voor elkaar maakt samenleven makkelijker

Mark Elchardus.Beeld Franky Verdickt

Mark Elchardus is professor emeritus sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

Volgens Rachida Lamrabet, juriste bij Unia, krenkt het boerkaverbod het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen. Neen, dat doet het niet.

Vrouwen die de boerka willen dragen, geloven dat zij op die manier een religieus voorschrift volgen. Dat is geen uiting van zelfbeschikking, maar van onderwerping. Het is absurd de geldigheid van een norm te verdedigen via een beroep op zelfbeschikking. Een norm is nu net wat paal en perk stelt aan zelfbeschikking. Trouwens, zelfbeschikking is een waarde, geen norm. Een waarde waarvan we collectief moeten uitmaken welk gedrag, onder welke omstandigheden, wenselijk en onwenselijk is in het licht van die waarde.

Kan het waarderen van zelfbeschikking betekenen dat men zich in de publieke ruimte kleedt zoals men wil? Natuurlijk niet. De boerka choqueert een aantal mensen, boezemt hen angst in. Zij achten dat kledingstuk in strijd met de hier geldende en gangbare wijze van zelfpresentatie in de publieke ruimte. Op zich is deze houding niet meer of niet minder redelijk dan het willen volgen van religieuze voorschriften. Beide verdienen respect omdat mensen over de generaties heen zo hebben leren denken en voelen. Als verschillende culturele achtergronden elkaar kruisen, of op een lapje grond moeten samenleven, dient gezocht te worden naar compromissen. Het dragen van de boerka is in dat opzicht vergelijkbaar met naaktlopen. Misschien beschouwen een aantal mensen dat ook als een uiting van zelfbeschikking. Zij passen zich echter aan de gevoeligheden van anderen aan, door hun naaktlopen te beperken tot plekken die daarvoor bestemd zijn. In een seculiere samenleving is een religieus voorschrift een mening als een andere. Wie dat niet aanvaardt, is niet klaar voor dat soort samenleving.

De geboorte van de schoonheid

Over waarden en normen die zich in onze lichamen hebben genesteld, worden maar moeizaam compromissen gesloten. De controverse rond het kleine fysieke contact – de handdruk – illustreert dat perfect. Een handdruk drukt in het Westen vertrouwen en wederzijdse aanvaarding uit. Het is kwetsend als die wordt geweigerd. Zeker als dat gebeurt omdat men “onzuiver” wordt geacht. We hebben die notie van onzuiverheid uit onze cultuur geweerd. We zijn niet voorbereid op angst of afkeer om zelfs maar de contouren van het eigen lichaam publiek te tonen. Het volstaat onze oorsprongmythes te lezen, door de zalen van onze musea te lopen, om te zien welke omgang met het lichaam wij tot de onze hebben gemaakt.

De Griekse god Chronos – de tijd – kastreert zijn vader en smijt diens kloten in zee. Daarop begint het water hevig te schuimen en uit dat schuim wordt Afrodite geboren, Venus voor de Romeinen. Verblindend mooi. De Grieken omschreven haar ook als “degene met de mooie kont” en “degene die graag de benen spreidt”. Haar beeltenissen verenigden zozeer schoonheid en begeerte dat het marmer werd gestreeld. Wat een contrast met de alom gekende, vaak op koekentrommels afgebeelde Venus van de vroeg-Renaissance schilder Botticelli. Ook zij komt uit de schuimende zee, maar daar houdt de overeenkomst op. Zij ziet eruit als iemand die nooit de benen spreidt en desgevallend onbevlekt ontvangt. Botticelli is erin geslaagd naakte schoonheid en begeerte te scheiden. Vlaamse meesters gingen hem daarin voor. De Eva in Van Eycks Lam Gods roept de vraag op hoe iemand naaktheid ooit met seks heeft kunnen associëren. Wat niet verhinderde dat preutse tijden haar toch een afstotelijke lendedoek hebben aangeschilderd.

We weten waar die houding vandaan komt: Genesis 3, verzen 1-15. Centraal staat een appelboom, geframed als “een boom die begeerlijk was om verstandig te maken”. Kortom, een boom als een universitair diploma en een campusromance. En dus “nam zij van zijn vrucht en at” en liet haar man ook eens bijten. “Toen werden hun beider ogen geopend, en zij werden gewaar dat zij naakt waren.” Gewaar dat zij naakt waren… Schaamte, en generaties schilders door het christendom gedreven, op zoek naar een voorstelling van het naakte lichaam wars van begeerte, lust of liefde. Telkens als confessionalisering en herconfessionalisering in Europa de kop opstaken, werden reële vrouwenlichamen als onzuivere objecten verhuld en verborgen.

Voor privégebruik bloeide tegelijk een intense erotische en pornografische bedrijvigheid, gericht op lust. Maar, en dit is een westerse cultuurtrek, wat privé gebeurt, tendeert naar publieke erkenning, bezet de publieke ruimte. De Koran daarentegen scheidt privé en publiek op een veel radicalere wijze. Hij specificeert wie de billen, heupen en borsten van een vrouw privé mag bewonderen: “En zij (de vrouwen) moeten sluiers over hun boezem dragen en hun sieraad niet openlijk tonen, behalve aan hun echtgenoten of hun vaders of de vaders van hun echtgenoten of hun zonen of de zonen van hun echtgenoten of hun broers of de zonen van hun broers of de zonen van hun zusters of hun vrouwen of slavinnen over wie zij beschikken of mannelijke volgelingen die geen geslachtsdrift meer hebben of kinderen die nog niet op de schaamdelen van vrouwen letten”… een uitgebreide schare staarders. Veel zou zijn opgelost door die lange opsomming gewoon af te ronden met “etc.” of met “of andere mensen”. Maar dat kan nu eenmaal niet. Daarom dienen, eens buiten die ruime kring van intieme gluurders, de lichamen verhuld.

Intimiteit verovert de publieke ruimte

In het Westen breken intimiteit, naaktheid en begeerte uit de privésfeer. Titiaans Venus van Urbino hangt provocerend, publiek, in een museum. Haar ogen vangen de blik van de toeschouwer, houden hem vast, terwijl haar linkerhand haar clitoris zoekt. Toen de nochtans zeer onconventionele schrijver Mark Twain het Uffize bezocht, was hij geschandaliseerd. Weigerde te beschrijven wat zij met haar linkerhand deed, zich verdedigend dat hij niets tegen naakten had, “omdat er naakten zijn die geen onzuivere gedachten opwekken”. 'Onzuivere gedachten'… De gedachten die door de erotische voorstelling van naakt worden oproepen, zijn niet langer onzuiver. 'Schaamdelen' bestaan niet meer. Dat is de grote, moeizaam verworven omslag – de secularisering van de sensualiteit – waartoe schilders als Watteau, Boucher en Fragonard zo liefdevol hebben bijgedragen. Het bevallig en begeerlijk presenteren van het lichaam in de publieke ruimte werd een manier om hulde te brengen aan elkaar. Geen kwestie van zelfbeschikking, maar van het vindingrijk volgen van een zachte, liefdevolle, op schoonheid en wederzijds respect gerichte norm.

Dat botst op een houding die het lichaam benadert in termen van onzuivere gedachten en schaamdelen, die dat lichaam in de privéruimte onderwerpt aan de blikken van anderen, aan het gebruik door de man, terwijl het publiek, ter wille van “onzuivere gedachten”, onzichtbaar wordt gemaakt. Vele moslima’s vechten voor een andere benadering van hun lichaam. Zij vragen zich af waarom vrouwen in Schaarbeek zich zouden kleden als in Riyad. Waarom wordt de boerka – dat teken van zelfbeschikking volgens Lamrabet – vooral gedragen in landen waar mensen voor geloofsafval worden omgebracht? Waarom kiest Lamrabet, in de cultuurstrijd die binnen de moslimgemeenschap woedt, zo eenzijdig voor de fanaten en extremisten?   

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234