Vrijdag 27/01/2023

Betoverende winterbloeiers inKalmthout

Vanaf vandaag tot en met 11 februari is het Arboretum van Kalmthout dagelijks geopend voor de bloei van de toverhazelaars en de vele andere winterbloeiers. De bezoekers zullen er ook de eerste resultaten kunnen zien van de renovatie- en uitbreidingswerken die onder impuls van de nieuwe conservator-directeur Abraham Rammeloo zijn gestart.

De mensen beseffen nog te weinig dat het Arboretum van Kalmthout bijna uniek is op de wereld, anders dan andere botanische tuinen en arboreta, meent conservator Abraham Rammeloo. "Ten eerste hebben we hier een van de beste collecties houtige gewassen van West-Europa. Er staan ruim 7.000 verschillende taxa. Men spreekt wel eens van de vier H's: Hydrangea, Helleborus, Hamamelis en Hosta. Die collecties zullen we uiteraard verder opvolgen en uitbreiden. Maar we hebben ook mooie collecties van Japanse esdoorns, sierkerselaar, rododendrons, rozen, pieris, magnolia. En een aantal rariteiten, dikke of oude bomen, bomen met een rare vorm, bomen waaraan een anekdote is verbonden. Een van onze bekendste bomen is natuurlijk de monumentale nestspar (Picea abies 'Nitidiformis') die in het begin van de vorige eeuw werd geplant. Die zullen we dus blijven verzorgen en in de toekomst gaan we dergelijke rariteiten blijven aanplanten. We willen absoluut geen rariteitenkabinet zijn, maar de bezoekers houden nu eenmaal van zoiets.

"Het allerbelangrijkste punt is de diversiteit van de verzameling. Het is geen postzegelverzameling, in de zin dat we elke Hamamelis, elke Acer, enz. moeten hebben. We hebben ook mooie collecties van onder meer varens, geraniums, longkruid, vinca, enz. Daar leggen we ons niet echt op toe, maar we gebruiken die in grote groepen als onderbegroeiing van bomen en struiken. Ze zijn dus op de eerste plaats functioneel, geen doel op zich.

"Ook de manier waarop het Arboretum georganiseerd is, is uniek. De collecties staan niet allemaal soort bij soort, mooi op een rijtje, maar ze zijn verspreid over het hele domein, zoals een echte tuin. Het is ook een echte tuin, niemand spreekt over het Arboretum als een park. Je zou achter elk stuk een heg kunnen plaatsen en je hebt een tuin die perfect bij een huis past. Dat is iets wat de bezoekers enorm aanspreekt, omdat het zo herkenbaar is. Op landschappelijk gebied is de grote kracht dat de tuin van voor naar achter, van links naar rechts, één consequent beeld heeft, op een consequente manier is aangelegd. In veel botanische tuinen zien we een echt ratjetoe: hier een stukje Franse tuin, daar een stukje parktuin, nog een rotstuin. Hier vormt alles één geheel, alles loopt in elkaar over.

"Dat heeft ook nadelen. Als je rondwandelt, kom je soms ineens een boom tegen waarbij je je afvraagt wat die hier nu staat te doen. En dan blijkt dat hij daar geplant is omdat er toevallig een gat was. Dat zorgt misschien een beetje voor een confetti-effect - je vindt overal van alles wat. Bovendien heeft dat voor gevolg dat de tuin helemaal dichtgroeit, omdat er zo veel in staat. Veel bomen staan ook veel te dicht bij elkaar zodat ze nooit volwassen kunnen worden. Maar dat is begrijpelijk: de familie De Belder heeft hier honderden planten gekweekt en wilde die allemaal ergens een plaats geven. Bovendien wisten ze ook niet altijd hoe groot of hoe oud die zouden worden.

"Een ander zwak punt is dat een aantal van onze toppers - prachtige, vaak uiterst zeldzame bomen - heel oud zijn. We verliezen dus elk jaar heel wat bomen die we moeten vervangen. We hebben bijvoorbeeld heel wat nieuwe hamamelissen aangeplant die op termijn de oude toverhazelaars kunnen vervangen als die het laten afweten. Dat zijn natuurlijk kleine bomen die pas over twintig jaar mooi zullen zijn. We moeten dat doen, maar voor de bezoekers is dat natuurlijk niet zo spectaculair. Wij maken nu in feite de geschiedenis voor de toekomstige generaties."

Vorig jaar werd gestart met een grootscheepse restauratie van de tuin. De villa waar de De Belders vroeger woonden, werd gerestaureerd. Hij is nu de privé-woning van de conservator, maar biedt ook onderdak aan een kleine kunstgallerij en aan vergaderruimten. Rond de villa, ook aan de straatkant, werd een nieuwe tuin aangelegd.

De Gloriette, een wit houten paviljoentje helemaal achteraan in de tuin, op het einde van de coniferendreef die volgend jaar 130 jaar bestaat, werd helemaal vernieuwd. De coniferendreef zelf, die in de loop der jaren grotendeels was dichtgegroeid, is opnieuw opengemaakt; waar nodig zijn nieuwe bomen bijgeplant.

Ook andere zichtassen die waren dichtgegroeid, worden hersteld. Rond de grote vijver worden een heleboel grote grassen weggehaald zodat er opnieuw contact ontstaat met het water en het gazon als het ware in het water loopt.

De groentetuin zal opnieuw worden aangelegd. Hij wordt opgesplitst in twee delen. Een publiek gedeelte zal grotendeels groentetuin blijven. De vlindertuin die er nu ligt, verhuist dan naar 'de uitbreiding'. Het tweede deel wordt echt kwekerij. Er komt ook opnieuw een kleine kruidentuin.

"We hebben vorig jaar een masterplan opgesteld waarin alle projecten voor de komende jaren zijn opgenomen, welke collecties we verder zullen ontwikkelen, hoe we de tuin willen laten evolueren. Dat is zeer nuttig omdat we op die manier vermijden om stukje per stukje aan te pakken. Als er een boom wegvalt, dan kunnen we aan de hand van dat masterplan beslissen of we die moeten vervangen en, zo ja, door welke soort. Als we in het masterplan hebben gezegd dat een bepaald uitzicht moet openblijven, dan gaan we daar geen bomen planten die we toevallig op overschot hebben."

De gebroeders De Belder en vooral Jelena barones De Belder zijn onlosmakelijk verbonden met het Arboretum van Kalmthout, dat een paar jaar geleden zijn honderste verjaardag vierde. Zij hebben in de jaren vijftig de voormalige kwekerij gered van de verkaveling en ze uitgebouwd tot een van de boeiendste botanische collecties van Europa. Bovendien kan de invloed van de De Belders en van het Arboretum van Kalmthout op de tuin- en plantencultuur in ons land moeilijk overschat worden. Als er vandaag in het noorden van Antwerpen en op vele andere plaatsen in België niet alleen erg mooie, maar botanisch ook erg rijke tuinen liggen, dan is dat in grote mate te danken aan het 'missioneringswerk' van de De Belders. Bovendien hebben ze tientallen planten - onder meer toverhazelaars, Japanse sierkerselaars, hosta's, helleborussen, enz. - geïntroduceerd of zelf gekweekt.

Het Arboretum van Kalmthout is dus voor een stuk vergroeid met de familie De Belder. Is dat geen zware erfenis?

"Ja en neen. Je mag die erfenis natuurlijk niet zo maar weggooien, maar je moet dat toch ook relativeren. Zo'n tuin mag niet stilstaan, het mag niet dat de hele tuin staat of valt met één persoon. Ik heb veel contact met Jelena, ik kan haar altijd advies vragen. Maar zij heeft afstand genomen, zij aanvaardt dat het Arboretum een nieuwe toekomst nodig heeft. Eigenlijk is dat een echte uitdaging. We hebben bijvoorbeeld een blauwe tuin, een witte tuin, de gele tuin, allemaal destijds geplant door de familie De Belder. Aan primaire kleuren ontbreekt nog rood. In het nieuwe gedeelte heb ik dus een rode tuin ontworpen. Toen Jelena dat hoorde zei ze mij: 'Rood! Je weet niet waaraan je begint, dat is de moeilijkste kleur.' Goed, de mensen hier zijn daar opgesprongen en hebben gezegd: 'We gaan tonen dat we het kunnen'."

Dit jaar wordt het Arboretum met een vijfde uitgebreid, een nieuw stuk van bijna 2 hectare dat enkele jaren geleden door de Provincie Antwerpen werd aangekocht. Met geld van het Fonds Van Hege, dat beheerd wordt door de Koning Boudewijnstichting en waarmee groenprojecten in de omgeving van Antwerpen worden gesteund, en verder giften van de leden en eigen inkomsten, werd die 'uitbreiding' nu gerealiseerd. Officieel gaat ze pas open in mei-juni, maar de eerste resultaten zijn nu al te zien.

In het verleden hebben Jacques Wirtz en de vorige conservator Wybe Kuitert ontwerpen gemaakt voor die uitbreiding. Maar het uiteindelijke project werd door Abraham Rammelo getekend.

"Uitgangspunt was dat we verder gaan zoals we altijd gedaan hebben. Met dat verschil dat de oude tuin nooit 'ontworpen' is, op een paar kleine elementen na. Die tuin is gegroeid rond de grote oude bomen, enkele kleine gebouwtjes, de coniferendreef van de vroegere kwekerij, enz. Op het nieuwe stuk stond niets, dat was een plat veld. Dat moest dus ontworpen worden, maar dan in de sfeer van de oude tuin. De uitdaging was om naadloos aan te sluiten bij wat er bestaat."

"Centraal komt een grote open ruimte, als een soort plein waar allerlei activiteiten kunnen worden georganiseerd maar die ook zorgt voor meer openheid. Aan het einde van die ruimte komt een grote ronde bank van waaruit je diep in die ruimte kunt kijken, naar de rand waar twee oude meerstammige eiken staan, een restant van de houtwal die vroeger rond het Arboretum lag. Ook heeft men van hieruit een prachtig zicht op de oude bomen langs de buitenkant van de oude tuin, die zich enorm hebben kunnen ontwikkelen en die een prachtige skyline geven. Dat willen we niet verprutsen door er iets voor te zetten.

"De gracht tussen het oude en het nieuwe gedeelte behouden we, maar hij krijgt een flauw talud, zodat we een overgang hebben tussen een vochtig en een droger gedeelte. Hier werd ook een nieuwe vijver uitgegraven waar we taxodiums planten, moerascypressen. Bij de stormen van vorig jaar zijn we er een paar kwijtgeraakt in de oude tuin. Hier hebben we een gedroomde plaats om die te vervangen."

De bestaande vlindertuin, die nu in de moestuin ligt, verhuist en krijgt een nieuwe plaats in de zuidhoek van de uitbreiding. Basis van die vlindertuin vormt de collectie Buddleja's, zeker een vijftigtal soorten. "Er zal niet alleen aandacht zijn voor vlinders, maar ook voor andere dieren en insecten, zoals bijvoorbeeld bijen. Aan de rand van de tuin komt een educatief paviljoentje waar de relatie tussen plant en dier wordt uitgewerkt. Dat moet een van de voornaamste attractiepolen worden voor de zomer.

"In de rode tuin komen planten met rood blad, rode bessen, rode bloemen, rode herfstkleuren. Het is ook de bedoeling om het seizoen hier wat te rekken. Nu hebben we heel veel bloei in het voorjaar, met onder meer de hamamelissen, de maluscollectie, de sierkerselaars, enz. Alles staat dan in bloei. In het begin van de zomer is het iets minder. Dan zijn er wel de Stewartia's die bloeien. Dat is schitterend, spectaculair, een van de mooiste bomen. En we hebben wellicht de mooiste exemplaren van heel België. Maar we hebben er maar een paar. Ook de rozen bloeien op dat ogenblik, maar al bij al is het toch niet zo uitbundig. De herfst is ook weer prachtig, met al die schitterende herfstkleuren van onder meer de Acers. De De Belders hebben veel bomen trouwens geselecteerd omwille van de herfstkleuren. Maar in de zomer is het dus minder. Het is aangenaam om te wandelen, maar de mensen willen nu eenmaal bloemen. En dan is zo'n rode tuin en zo'n vlindertuin natuurlijk ideaal."

Tussen de oude en de nieuwe tuin werd ook een uitkijkheuvel gemaakt, 2,5 meter hoog, vanwaar je een mooi uitzicht hebt van de vlindertuin, over de rode tuin, naar de vijver en over de oude tuin. Je kunt als een spiraal helemaal naar boven lopen en je zit dan tussen de boomkruinen. De hellingen van de heuvel zijn helemaal beplant met siergrassen.

De collectie op de uitbreiding bestaat, net zoals in de oude tuin, hoofdzakelijk uit houtige gewassen waarvoor het Arboretum bekend is. Een aantal van de bestaande collecties worden naar hier verhuisd, zoals de azalea's, viburnums, de pioenen, hulst, enz. die het niet zo goed doen in de oude tuin en die hier betere groeiomstandigheden krijgen. Verder is er ruimte gereserveerd voor een laantje met Japanse esdoorns. "De oude exemplaren in de tuin laten we rustig hun gang staan, maar vroeg of laat zullen die doodgaan, maar tegen dan hebben we er nieuwe. Op de plaats van de oude kunnen we dan weer iets nieuws doen. Daarnaast blijft de mogelijkheid om nieuwe, kleine collecties op te bouwen natuurlijk bestaan, maar het is de bedoeling eerst het bestaande goed op de rails te zetten voor we met het nieuwe beginnen."

Hamamelisdagen, van zaterdag 20 januari tot en met zondag 11 februari is het

Arboretum dagelijks van 10 tot 17 uur geopend naar aanleiding van de bloei van

de toverhazelaars en andere winterbloeiende planten. Op de zondagen 21 en 28 januari en 4 en 11 februari vanaf 11 uur zijn er doorlopend wandelingen met gidsen. In deze periode loopt ook de tentoonstelling 'Verlangen naar de zomer', met rozenwerk van Thierry Ysebaert. Arboretum Kalmthout, Heuvel 2, 2920 Kalmthout, tel. 03/666.67.41.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234