Zondag 31/05/2020

'Beter te veel Holocaust-films, dan geen enkele'

Labyrinth of Lies, de komedie Er ist wieder da, Elser en nu Der Staat gegen Fritz Bauer. Het lijkt wel of de Duitse filmmakers er de laatste tijd maar niet genoeg van krijgen om in hun donkere verleden te gaan graven. Hoe komt het dat we nu opeens zoveel Duitse films over de nazi's te zien krijgen?

"Na de oorlog bleken veel nazi's onder het nieuwe bewind opnieuw een topfunctie op te nemen. Zeer tegen de zin van procureur Fritz Bauer, die er eind de jaren 50 en begin de jaren 60 een persoonlijke missie van maakte om de oorlogsmisdadigers te vervolgen. Maar hij moest daarvoor vele tegenkantingen en doodsbedreigingen trotseren. Eigenlijk leek hij het in zijn eentje tegen heel Duitsland op te nemen.

"Eén man kon het verschil maken. Dat is het verhaal van Fritz Bauer", zegt hoofdrolspeler Burghart Klaussner, die ook in Elser te zien was. Én in Das Weisse Band en Bridge of Spies. Klaussner schuwt het onderwerp niet. En heeft heel veel bewondering voor de figuur van Fritz Bauer. "Eigenlijk was hij een lonely cowboy. Hij werd voortdurend met de dood bedreigd, en toch ging hij achter de oppergaai aan, Adolf Eichmann, voormalig SS-luitenant-kolonel en een van de kopstukken van de Holocaust."

'Ich habe es nicht gewusst'

Op school leren jongeren dat de Tweede Wereldoorlog van '40 tot '45 duurde, maar in Duitsland was de aanloop naar de oorlog al lang daarvoor bezig en aan het eind van de oorlog waren niet opeens alle schuldigen uitgeschakeld. Eigenlijk was zowat iedereen in Duitsland schuldig, of tenminste op de ene of andere manier medeplichtig. Er waren verzetshelden, zoals Georg Elser en Fritz Bauer. Maar hun verhalen bleven lange tijd onverteld. Waarom? Volgens Oliver Hirschbiegel, de maker van Der Untergang en het recente Elser, omdat de Duitsers zich heel ongemakkelijk gingen voelen bij de gedachte dat verzet mogelijk was. Dat betekende dat iedere Duitser die niet had gereageerd, had gefaald.

Christian Petzold, die in 2012 de film Phoenix maakte, verwijst daarbij graag naar de documentaire over de concentratiekampen Bergen Belsen en Buchenwald, waar Alfred Hitchcock kort na de oorlog ook aan meewerkte. "Daarin zie je Duitsers langs massagraven lopen zonder om te kijken. Ze willen niet kijken. Net zoals ze tijdens en ook na de oorlog niet wilden kijken. Ze keken liever de andere kant op."

Na de oorlog wou Duitsland vooral vooruitkijken. Net zoals de Amerikanen. Die konden een sterke bondgenoot gebruiken tegen Rusland en het oprukkende communisme. En dus werd er een oogje dichtgedaan toen grote Duitse firma's als Mercedes-Benz mensen aan het werk zetten die als nazi misdaden tegen de mensheid hadden begaan. Een aantal onder hen bekleedden ook sleutelposities in de regering van Konrad Adenauer. En de geheime diensten zaten er vol van.

"Het is niet duidelijk of wederopbouw het werk van de Amerikanen of de nazi's was. De Amerikanen pompten zoveel geld in Duitsland om een bondgenoot te hebben tegen het communisme. En dan waren er al die nazi's die naar Amerika trokken om het ruimteprogramma te ontwikkelen. Zoals Werner Von Braun. Ik ben geboren in '49", zegt Burghart Klaussner. "Ik ben een kind van de fifties. We groeiden op met het idee dat democratie iets was dat ons door de Amerikanen werd aangeleerd. Ze hebben ons geleerd wat vrijheid was. En ze hebben ons geleerd om vrijer te zijn, ons vrijer te gedragen, minder strikt, minder nors. Je mag de invloed van de swingmuziek niet vergeten. Those who had the swing won."

Don't mention the war

Velen durfden ook de dingen niet in vraag te stellen, uit vrees familie en geliefden te pijnigen. Burghart Klaussner heeft zijn ouders nooit durven vragen wat zij gedaan hadden in de oorlog. "Ik was bang dat ik geen antwoord zou krijgen of een antwoord dat ik liever niet wou horen. Ik weet dat mijn moeder een nationaalsocialist was. Ze was nog jong toen ze naïef achter die vlag aanliep. Maar na de oorlog veranderde ze helemaal en bewonderde ze Willy Brandt. Toen dacht ik soms dat ze niet zo slecht kon zijn geweest. Maar even later deed ze weer enkele schokkende uitspraken. Dus neen, ik heb het haar nooit gevraagd. En mijn vader, die is altijd van alles weggerend. Hij was nooit soldaat. Hij was homo. Parttime homo, anders was ik er nooit geweest."

Fritz Bauer was ook homo. Al is hij daar nooit openlijk voor uitgekomen. Maar nadat hij in de jaren 30 als Jood al in een concentratiekamp beland was, vluchtte hij het land uit naar Denemarken, waar hij de oorlogsjaren doormaakte. En daar werd hij betrapt op seks met mannelijke prostituees.

"Het universele thema van de film is dat van de outsider die vecht voor de waarheid", zegt regisseur Lars Kraume. "En een manier om te tonen hoe de tirannie overging van de dictatuur naar de zogezegde moderne democratie, was door te tonen hoe ze met homo's omgingen. In moderne maatschappijen als Denemarken was homoseksualiteit toegelaten. Alleen prostitutie was verboden. Toen Duitsland in 1948 een nieuwe wetgeving maakte, hadden ze ervoor kunnen zorgen dat homoseksualiteit niet strafbaar was. Dat zou een statement geweest zijn in een land dat tienduizenden homoseksuele mannen naar de concentratiekampen had gestuurd. Maar net zoals het lang geduurd heeft eer de Duitsers in de spiegel konden kijken, heeft het ook lang geduurd eer ze hun morele normen zijn gaan herbekijken."

Durfde Duitsland lang niet terugblikken, dan is het nu wel anders - terwijl de donkere bladzijde nog lang niet omgeslagen is. Volgens Lars Kraume, regisseur van Der Staat tegen Fritz Bauer, is een mogelijke verklaring voor de plotse toevloed aan Duitse films over de oorlog te zoeken bij het feit dat het vorig jaar 70 jaar was dat de Tweede Wereldoorlog eindigde. Er waren toen veel herdenkingen. Er kwam een druk bekeken tv-serie, War Generation, en tal van boeken. Nu nog zijn er constant nieuwe publicaties waarin de alsmaar schaarsere overlevenden aan het woord komen. Kraume: "Het zijn de laatste kansen om ze te spreken. Misschien daarom dat er nu veel vragen gesteld worden die eerder niet gesteld werden. De tijd heeft bepaalde wonden geheeld, zodat er gepraat kan worden. Maar de tijd doet ook vergeten. Kijk naar de groei van extreemrechts. Daarom moeten we films blijven maken over onze donkere geschiedenis. Beter te veel films over de Holocaust, dan geen, zoals jaren het geval is geweest."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234