Donderdag 05/12/2019

Failed state België?

Bestaat België straks alleen nog maar in de geschiedenisboeken?

"Als er 15 tot 20 jaar vooral aandacht is voor het regionale niveau, dan gaat het nationale niveau verloren." Beeld Wouter Van Vooren

Topnamen van de politiek, de bedrijfswereld en justitie, uit binnen- en buitenland. Iedereen lijkt België rake klappen uit te delen als 'failed state'. Volgt de knock-out of staat de staat weer op? Dit is niet het eerste parfum de crise dat rond het land hangt. Drie historici zetten in perspectief.

Gita Deneckere (UGent): "De hele structuur moet transparanter"

Gita Deneckere, hoogleraar sociale geschiedenis aan de Universiteit Gent, noemt de term failed state sterk overdreven. Het gebruik ervan, zegt ze, is een politieke strategie om België vanuit bepaalde hoeken te verzwakken. "Sinds de jaren 80 heeft de Belgische staat een negatieve connotatie gekregen, niet alleen door het discours van separatisme, maar ook door het neoliberale streven om de rol van de overheid in de samenleving uit te kleden."

Het gevolg is dat de burger overheid, ambtenarij, publieke sector en de financiering ervan -de belastingen - in vraag stelt. Deneckere begrijpt de bekoelde liefde omdat burgers zien hoe de opeengestapelde bestuursniveaus niet samenwerken, elkaar als schuldige aanwijzen en geen verantwoordelijkheidszin hebben. Het zet de deur open om de bestuursniveaus verder uit elkaar te trekken, maar daar schuilt volgens Deneckere een paradox in.

Gita Deneckere. Beeld Koen Broos

"Vanaf de jaren 70 hebben de staatshervormingen bijna alle politieke energie opgeslorpt. Als gevolg daarvan is een soort van vervreemding ontstaan tussen burger en overheid, die met gesofisticeerde, institutionele spitstechnologie compromissen heeft uitgedokterd." Verschillende Vlaamse partijen, N-VA, Vlaams Belang en in mindere mate CD&V, zien als antwoord op die vervreemding een verdere regionalisering, terwijl net dat volgens Deneckere een deel van de oorzaak is.

België werkt al bijna 200 jaar, maar er is loodgieterswerk gedaan waar we over moeten nadenken, vindt de historica. Het grote woord valt: refederalisering. "De hele structuur is te complex en moet transparanter. We kunnen niet terug naar de eenheidsstaat van de negentiende eeuw, maar we moeten nadenken over hoe we de staat weer meer slagkracht geven en vermijden dat iedereen zijn paraplu opentrekt." Waardoor de verantwoordelijkheid van elk echelon afdruppelt.

We staan niet alleen in die problemen, zegt de historica. Andere natiestaten, maar ook de Europese Unie en de Verenigde Staten hebben evenzeer te kampen met een dynamiek van burgerkritiek op overheidsinstellingen. Het grote verschil is dat het specifieke federalisme in België de situatie nog wat extra kruidt.

Herman Van Goethem (UA): "De consensus hebben we weer nodig"

Herman Van Goethem, jurist, historicus en de volgende rector van de Universiteit Antwerpen, fronst zijn wenkbrauwen bij de uitspraak dat België een gefaalde staat is. Een goed werkende gezondheidszorg, onderwijs en zelfs infrastructuur, op enkele details na, bewijzen dat het land zich handhaaft. Maar door de opeenvolging van staatshervormingen is het nationale niveau ontwricht geraakt. "Als er 15 tot 20 jaar vooral aandacht is voor het regionale niveau, dan gaat het nationale niveau verloren."

België kent een lange geschiedenis van communautaire gekrakeel. De taalwetten uit de jaren 30, waarbij de streektaal in beide landsdelen de officiële bestuurstaal werd, de instelling van de taalgrens in 1962 zijn maar een paar wetten die uit politieke consensus zijn ontstaan. "Sinds 2000 is dat voorbij en willen Brussel, Wallonië en Vlaanderen niet meer samen verdergaan. Dat heeft geleidt tot de alarmbelprocedures rond de splitsing van Brussel-Halle-Vilvoorde, de 541 dagen zonder regering (in 2010-11, AF). Maar die consensus hebben we weer nodig om de financiële fundamenten van de staat te versterken."

Herman Van Goethem. Beeld BELGA

Toch gelooft Van Goethem dat het land over een kwarteeuw nog verder uit elkaar zal staan. Geen volledige scheiding, want het gemeenschappelijke Brussel is de ernome voet tussen de deur. "Brussel kan zichzelf en zijn 1,1 miljoen inwoners niet alleen ondersteunen. Als Brussel onafhankelijk zou zijn is het na 24 uur failliet. En als Brussel in elkaar valt, dan heeft dat onvermijdelijke gevolgen voor de regio's errond. België is een siamese tweeling, zonder het te beseffen is Brussel het hart. Haal die tweeling uiteen en alles valt in elkaar."

Els Witte (VUB): "Noodsituatie, maar niet ongezien"

Emeritus-hoogleraar Els Witte van de VUB maakt een analyse die gelijkloopt met die van haar collega's. De antistemming is gevoed door het neoliberale bezuinigingsbeleid waar de markt overheerst en de overheid moet inbinden, door de aaneenschakelingen van staatshervormingen die de federale instelling hebben uitgehold, maar ook door het vergrootglas van de media en sociale media, waarbij de dramatische spektakelwaarde van de naambordje failed state een grote rol speelt. Maar, zegt de historica, "er kan geen drama zijn zonder feiten."

Die feiten zijn gekend: een intussen ingewikkeld kluwen aan bestuursniveaus, die soms slecht met elkaar communiceren en niet goed op elkaar zijn afgestemd. Maar ook perceptie is een belangrijke katalysator. En die negatieve perceptie heeft een rëele weerslag. "De positie van België voor de buitenwereld is verzwakt. Niet alleen op internationaal, maar ook op economisch vlak. De aantrekkingskracht neemt af en België krijgt als toeristische bestemming, als congresland een knauw."

Els Witte. Beeld rv

Deze noodsituatie is niet ongezien, zegt Witte. Ze noemt de koningskwestie, de 'staking van de eeuw' in 60-61, de crisis voor de derde staatshervorming in '88 en '89 met de kwestie Voeren en ook de politieke patstellingen tussen 2007 en 2011. Bij dat laatste weerklonk nagoenoeg hetzelfde doembeeld over België als vandaag. Maar er zijn verschillen met vandaag: waar het in het verleden draaide rond Vlaams-Waalse conflicten, separatisme, links-rechtstegenstellingen of puur politieke impasses, lijkt het vandaag een treffen van al het voorgaande.

Is dit dan een keerpunt? "Ik pleit ervoor dat dit moment wordt aangegrepen om over het federale model na te denken. Er zijn een aantal gebreken die onderzocht moeten worden. Maar voor we over refederalisering of verdere regionalisering praten moeten we eerst naar de huidige mogelijkheden kijken. Het coöperatieve federalisme zit wel degelijk in de zesde staatshervorming verwerkt en voorziet samenwerking tussen verschillende niveaus."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234