Zondag 20/09/2020

Bertolucci

Bertolucci draagt wel degelijk verantwoordelijkheid voor het trauma van Schneider na ‘de boterscène’

► Maria Schneider en Marlon Brando in Last Tango in Paris (1972). De beruchte verkrachtingsscène in die film traumatiseerde Schneider voor het leven.Beeld © The Hollywood Archive

Anke Brouwers is docent aan School of Arts Gent (KASK), en een van de gezichten van Cinema Canvas.

Hoe kan je een leven, een hele artistieke carrière, recht aandoen als er één film op je palmares staat - in dit geval eigenlijk één scène - waar men zo'n 46 jaar na datum nog altijd niet over is uitgepraat? Het post-#MeToo-tijdperk heeft als één belangrijk gevolg dat het schrijven van een levensschets ook via deze lens zal (moeten) gebeuren. Is dit terecht? Zeker. Is dit reducerend? Mogelijk. Hoe vermijd je immers dat een hoogstaand en fascinerend oeuvre, zoals dat van Bernardo Bertolucci, wordt herleid tot één artistieke beslissing, tot één (onethische?) werkwijze, in één specifieke scène nota bene?

Kunnen we nog kijken naar, genieten van of respect hebben voor werk waarvan we weten dat het tot stand is gekomen in pijnlijke en onterende omstandigheden, of waarvan we weten dat de makers in opspraak zijn gekomen in een #MeToo-context?

Het zijn legitieme, noodzakelijke vragen, zonder standaardantwoord. Wat doen we met de oeuvres van Woody Allen, Roman Polanski, Jan Fabre en vele anderen? Hun werk doodzwijgen of het integraal verguizen lijkt weinig zinvol. Het kaderen - niet 'goedpraten' - en her-evalueren wel, zonder het vervolgens te herleiden tot één betekenis of één problematiek.

Beeld RV

Tussen 'method' en #MeToo

Bertolucci is een eerste uitdaging. We krijgen hem intussen maar moeilijk losgekoppeld van de verkrachtingsscène met Marlon Brando (toen 47) en Maria Schneider (toen 19) uit Last Tango in Paris (1972). Naast de choquerende inhoud van de scène, extra intens door het doorleefde acteren van Brando - methodacting - is er het gegeven dat Schneider achteraf verklaarde dat ze zich vernederd en misbruikt voelde. Ze was onvoldoende ingelicht over de scène waarin haar personage anaal wordt verkracht, met boter als glijmiddel. Bertolucci verklaarde dat hij dat detail verzweeg omdat hij wilde dat ze de vernedering en woede niet zou spelen, maar dat ze die echt zou ervaren. Dat lukte.

Het dispuut tussen Schneider en Bertolucci legt een eeuwenoude, divergerende artistieke visie op acteren bloot - Diderot schreef er al over in 1773. Bertolucci wilde échte emoties ('acteurs die echt voelen'), maar Schneider had het recht deze specifieke emoties te mogen acteren ('acteurs die spelen dat ze voelen'). Bertolucci heeft na Schneiders dood bekend dat hij zich schuldig voelde, maar dat hij geen spijt had van zijn werkwijze - zo had hij precies de vertolking gekregen die hij voor ogen had.

De vraag dringt zich op: mag iemands persoonlijke integriteit ondergeschikt worden aan een artistiek doel? Mocht hij het detail van de boter verzwijgen en mocht hij haar écht vernederen voor de lens van de camera, 'in naam van de kunst'? De eerste (en juiste) reactie is: neen, je traumatiseert niemand in naam van kunst. Maar een daaropvolgende bedenking is ook juist: dat kunst a priori beteugelen en onderwerpen aan verboden evenzeer een gevaarlijke piste is.

Berouw komt te laat

Het is van belang om aan te stippen dat Bertolucci zich niet heeft vergrepen aan zijn actrice: hij heeft haar niet tot seks gedwongen, en er is uiteraard geen sprake van een echte verkrachting - die is wel degelijk gespeeld. (Ook wordt de filmmaker nergens anders genoemd in het kader van grensoverschrijdend gedrag.)

Maar dat Bertolucci de impact van de 'boterscène' - "verzonnen bij het ontbijt" - op een negentienjarige vrouw die bovendien nooit op zijn begrip kon rekenen, heeft onderschat, is duidelijk. Net als de impact ervan op de rest van de wereld, waardoor Schneider nooit de kans heeft gekregen het trauma te verwerken. En daar draagt hij wel degelijk een persoonlijke én artistieke verantwoordelijkheid. Zijn schuldgevoel was terecht, al kwam het te laat.

Toch is het jammer dat een tekst over deze cineast bij zijn overlijden moet stilstaan bij één scène uit één film, en dat er amper ruimte is om te wijzen op zijn sensuele en brutale stijl, zijn adembenemende composities en zijn intellectueel hoogstaande en politiek geëngageerde cinema. Want Bertolucci was, net als Schneider trouwens, veel interessanter dan 'die' scène alleen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234