Dinsdag 22/06/2021

Bert van Marwijk

Net zestig geworden staat Bert van Marwijk voor een nieuwe vuurproef. De bondscoach van Oranje moet de komende weken op het EK proberen het mondiale zilver van 2010 minstens te evenaren. Een recept voor succes heeft hij niet. 'Al mijn hele leven doe ik dit vak op gevoel en intuïtie.'

"Ik ben hier ook geboren. Ik kan de mentaliteit van het volk niet veranderen. In Nederland is het nooit goed en als het wel goed is, schiet iedereen door in emoties. Dan denken Nederlanders dat ze zelf het succes hebben uitgevonden. Daarom probeer ik mijn spelers altijd voor te houden: de groep is het epicentrum van een belangrijk voetbaltoernooi, niet de tribunes of de media."

De Nederlandse bondscoach Bert van Marwijk is een stoïcijn.

Niet zo nors als Rinus Michels, niet zo cynisch als Marco van Basten, emotielozer dan Guus Hiddink. Trots kent hij wel. Toen hij in 2008 bondscoach van het Nederlands elftal werd, stond her en der te lezen dat hij de goedkoopste trainer in de historie van Oranje was. Het kwetste hem zeer. Alsof hij daar langs de lijn voor een gunstprijsje stond te zwaaien. Op een avond in Antwerpen, na een paar biertjes, kwam het gekrenkte gemoed bloot te liggen. "Wat denk jij dat ik verdien bij Oranje?" Ik schatte hem op een miljoentje. "Fout, Hugo, ik ben de duurste coach die het Nederlands elftal ooit heeft gehad. Het is niet omdat ik uit een dorp in de provincie kom, zonder toeters en bellen rondloop en nog een normaal horloge draag, dat ik voor een habbekrats sta te coachen. Ik voel me niet minder dan Dick Advocaat en Louis van Gaal. En dat kun je ook aflezen aan mijn contract."

Niet voorop lopen

Met een blik van: zo, dit is ook weer rechtgezet, keek hij om zich heen. Onverwacht soeverein.

Contactarm is hij zeker niet. Het dorpscafé in het Limburgse Meerssen, waar hij met vrienden kan klaverjassen, is heilig. De media daarentegen houdt hij op afstand. Van Marwijk is de eerste Nederlandse bondscoach die niet met "lijntjes" werkt naar de zogenaamde bevriende pers. Hij mengt zich niet in de soms felle strijd tussen De Telegraaf en Algemeen Dagblad. Praatprogramma's op televisie over voetbal staat hij welgeteld één keer in het jaar te woord. "Een coach moet kunnen beïnvloeden, maar mag zich niet laten beïnvloeden. Al mijn hele leven doe ik dit vak op gevoel en intuïtie."

Voor elk toernooi waarschuwt hij de selectie van Oranje: "Als jullie iets willen bereiken, moet je nu niet voorop gaan lopen op televisie en in commercials. Het is contraproductief voor de concentratie en daarenboven houd ik niet van mensen die altijd zo nodig voorop moeten lopen."

Onder zijn leiding is het Nederlands elftal helemaal opengebloeid. In de tijd van Dick Advocaat en Marco van Basten hing de groep van intrige en afgunst aan elkaar. Clanvorming. Aan botsende ego's is er trouwens nooit gebrek geweest bij Oranje. Reeds in de jaren zeventig kwam het tot een open oorlog tussen Johan Cruijff met aanhang en de spelers van PSV. Amsterdam versus Brabant. Doelman Jan van Beveren wierp de handdoek in de ring. Hij bedankte voor Oranje.

In de jaren negentig was er het gedoe met de 'kabel'. Op het EK in Engeland werd Edgar Davids naar huis gestuurd. De donkere jongens (Davids, Kluivert, Bogarde, Seedorf...) weigerden nog langer stamppot te eten. Ze gingen aan een tafeltje apart samenhokken.

Na een discutabele wissel op het EK 2004 werd Dick Advocaat op het trainingsveld uitgefloten. Jan Mulder riep op tv dat Dickie moest worden "gestenigd". Grapje natuurlijk, maar het tikte wel aan. Na het toernooi verliet Advocaat Portugal als een dief in de nacht. Zonder nog afscheid te nemen van spelers en staf.

Marco van Basten kwam en ging. Hij voerde als bondscoach een bittere strijd met de 'oudjes' van Oranje. Vooral Mark van Bommel was geviseerd. De middenvelder van Bayern en AC Milan weigerde nog langer onder Van Basten te spelen. Het lukte ook Van Basten niet een hoofdprijs te winnen. En het voetbal was niet om aan te zien.

Ineens was daar Bert van Marwijk als nieuwe bondscoach. Een beetje onverwacht, want Bert had zijn ambities nooit zo ronkend kenbaar gemaakt. Stille werker, geen tribunespeler, toch ook met een esthetische zelfkant. Hij hoopte vurig na Feyenoord en Borussia Dortmund trainer te kunnen worden van Valencia. Waarom Valencia, Bert? "De stad, het shirt, de ambiance, de haven." Van Marwijk zal het niet gauw laten zien, maar onder de huid woelt een romanticus. Het behoedt hem zich uit te leveren aan een oppervlakkige vedettestatus.

De band met de volksbuurt in Deventer waar hij opgroeide, is nooit doorgeknipt. In zijn jonge leven was er alleen maar voetbal. Per dwangbevel van zijn vader maakte hij na enige aarzeling toch nog de middelbare school af.

Bert was een raspaardje met een onwaarschijnlijke passeerbeweging. Hij werd algauw de Cruijff aan de IJssel genoemd. Hij speelde voor Go Ahead en AZ en haalde het Nederlands elftal. West Ham United vroeg hem als eerste Nederlander ooit in de Premier League. Het contract lag klaar. Bert en zijn vrouw Marian wilden eerst nog even de omgeving verkennen. "We maakten een autoritje op een troosteloze zondag. We schrokken van de huizen die allemaal honderdvijftig meter uit elkaar lagen. Dat kenden wij, mensen van het rijtjeshuis, natuurlijk niet. Ik dacht aan onze dochters van twee en vier die in het barmhartige Alkmaar zo gelukkig waren. Ik keek naar Marian en zei: "Nou, laten we dit toch maar niet doen."

Zijn voetballeven lang werd hij geteisterd door blessures. Alles is weggehaald, meniscussen, enkelbanden, kruisbanden, you name it. "Ik leef al dertig jaar met pijn: hernia."

De protestantse noorderling was inmiddels afgezakt naar het zuiden. Waar hij voor MVV en voor Fortuna zou voetballen. Zijn laatste voetbaljaar bracht hij door bij FC Assent, bij Diest. De club van Theuma, een bedrijf van deuren en kozijnen. "We speelden op een veld dat in de tuin van de villa lag." Hij had bedongen dat hij maar één keer per week moest trainen. Coach van FC Assent was Wilfried Van Moer. Eigen- zinnigheid dubbelop. Assent kwijnde weg en Van Marwijk werd trainer van FC Herderen. Al snel liet hij de Belgische avonturen achter zich.

In Meerssen had hij een goed draaiende sportwinkel. Tot de gemeente het hele dorp platgooide: nieuwe riolering. "De omzet daalde gelijk met 30 procent. Einde verhaal."

Succes bij Feyenoord

Begin 2000 werd Van Marwijk bij Fortuna weggehaald om coach van Feyenoord te worden. Het was een gok. Feyenoord was zowel sportief als financieel op weg naar de afgrond. Maar het enthousiasme van Bert van Marwijk verrichtte wonderen. In 2002 won Feyenoord na jaren van ontbering nog eens een prijs: de UEFA Cup. "De finale zou twee dagen na de moord op Pim Fortuyn gespeeld worden in de Kuip in Rotterdam. Er hing een onwezenlijke sfeer in de stad. Het dilemma was: spelen of niet spelen. Ik kon me er wel iets bij voorstellen dat de mensen in Rotterdam even niet op vermaak zaten te wachten. De spelers beslisten: spelen. In de kleedkamer zag ik aan de gezichten van de jongens dat ze er echt voor zouden gaan."

Feyenoord won de Cup. Na vier jaar Rotterdam verkaste Van Marwijk naar Borussia Dortmund. Ook weer een club in crisis, aan de rand van het faillissement zelfs, maar dat sombere perspectief hield hem niet tegen. "Ik wou de ambiance meemaken van tachtigduizend man op de tribunes. Dat vind je in Nederland niet. Bovendien: Borussia is een club met traditie. Ondanks de gedwongen inpassing van jeugdig talent eindigde Van Marwijk met zijn club twee jaar op rij in de middenmoot. Duitse commentatoren dichtten de coach de reputatie van magiër toe.

Zelf denkt hij niet zo overtrokken over zijn rol als coach. "Vroeger dacht ik dat ik alles alleen kon doen. Toen ik nog de amateurs coachte, benaderde ik een wedstrijd als commentator. Ik wilde alles zien, alles controleren. Ja, misschien is het een beetje de tic van de selfmade man. Ik ben nooit per kruiwagen aan de top van het voetbal gedropt. Eigenwijs zal ik altijd zijn, dat krijg je er niet uit."

Gezag is kaal, dat weet hij inmiddels wel. "Coachen is elkaar aankijken. Ik kan ook best een keer boos worden langs de lijn, maar een blik van herkenning is efficiënter. Spelers moeten de ogen van een coach kunnen lezen. Wat moet je nog met grote verhalen tijdens een wedstrijd?"

Nuchter, eigenwijs, onverbloemd. De looplijnen die hij op het veld predikt zijn ook de looplijnen in zijn hoofd. Strak, zonder franje. Ook na een slechte wedstrijd hoor je hem geen vluchtpraatjes verkopen. Bert is straight. Hij zoekt de confrontatie niet, maar gaat ze ook niet uit de weg.

Gelouterde internationals zeggen mij dat ze zelden een coach hebben meegemaakt die zo fanatiek in de voorbereiding is. Alsof er bij de training alreeds een finale op het spel staat. Daarom laat hij zich ook niet meeslepen door nevenverschijnselen. "Ik doe geen gekke dingen in de voorbereiding van een toernooi. Alles wat niet bij me past, wijs ik af. Of dat nou media, bobo's of sponsors zijn."

Johan Cruijff zegt altijd dat Nederlanders een raar, arrogant volkje zijn. Maar dat juist die arrogantie de kracht is van het Nederlandse voetbal. Van Marwijk nuanceert: "Arrogant zijn we zeker, maar je kunt vanuit die levenshouding ook naast je schoenen gaan lopen en dan ben je nergens. Omdat Nederland zo'n klein landje is met niet zoveel potentieel als grote voetballanden, hebben we de creativiteit aangescherpt. En dat is in mijn ogen toch net iets anders dan domme arrogantie."

In 2010 werd Nederland vicewereldkampioen in Zuid-Afrika. Bij thuiskomst werden de spelers als helden door de stad gereden. De grachten dansten, de boten toeterden. Vervolgens brak de commotie uit rond de karatetrap van Nigel de Jong. Het Nederlands elftal kreeg het verwijt dat het lelijk en zelfs vuil had gespeeld. Het kwetste de coach diep. Hij verdedigde zijn jongens met vuur. Over zichzelf zei hij weinig. Alleen op een avond, thuis bij Marian, biertje op tafel zei hij: "In de kwalificatiewedstrijden werd Oranje geroemd om het bij vlagen oogstrelende aanvalsspel. In Zuid-Afrika bereikten we de finale. Dan moet er aan mij toch ook iets goed zijn."

Een flard retorische twijfel?

Soms is er het gevoel dat hij te weinig erkenning krijgt. Vooral dan van de media. Hij voelt zich niet helemaal opgenomen in het pantheon van Michels, Hiddink, Van Gaal. Misschien komt het doordat hij buiten de wedstrijd zo teruggetrokken is. Van Marwijk is geen man van recepties en partijen. En als hij al een keer moet spreken, houdt hij het liever kort.

In tegenstelling tot sommige voetballers staat hij niet als een robot in het leven. Zijn bezoek aan Robbeneiland en zijn tochten door de townships waren voor hem duizend keer belangrijker dan een receptie van de KNVB en andere hotemetoten op het WK in Zuid-Afrika. Hij vertelde me ooit dat hij vijftien jaar eerder met Fortuna ook al eens in Zuid-Afrika was geweest. "Ik zag toen veel wantrouwen in de ogen van de zwarte bevolking. Maar ik zag ook hoe onterecht de vooroordelen zijn. Voor we afreisden hoorde ik alleen maar: 'Als je een bal uit het stadion schiet, ben je 'm kwijt. Ik zie nog de eerste bal die eruit ging. Wel tweehonderd jongens stormden op het leer af als was het een relikwie. Ze brachten hem mooi terug."

Luxeprobleem

Er is een gezapige rust over het Nederlands elftal gevallen. Je hoort nog weinig van rellen en onderlinge ruzies. De hand van Bert van Marwijk. Voor sommige media is de rust onuitstaanbaar geworden. Ze smeken om kabaal, om opstandigheid.

Na de verloren oefenwedstrijd tegen Bulgarije, vorige week, werd hysterisch alarm geslagen. De bondscoach had een verkeerde tactiek uitgestippeld en had iets te vrolijk gejongleerd met de posities van sommige spelers. Niet streng genoeg in zijn keuze. De kruisweg was begonnen. De kritiek richtte zich op de spitsenpositie. Wie moet in de spits: Klaas-Jan Huntelaar of Robin van Persie?En kunnen die twee wel samenspelen?

De bondscoach ging niet in op het gehakketak. Hij weet dat er vanaf nu tot de openingswedstrijd op het EK alleen maar tumult zal zijn rond zijn tactische keuzes. De spelers hebben het hem ook niet gemakkelijk gemaakt. Huntelaar is topscorer in de Bundesliga, Van Persie in de Premier League - kies dan maar!

Al even dubieus: wie speelt links op het middenveld, Sneijder of Van der Vaart? Sneijder heeft een rotseizoen achter de rug bij Inter, Van der Vaart schitterde de hele tijd bij de Spurs. Toch lijkt de voorkeur uit te gaan naar Wesley Sneijder. Het zou best kunnen dat Nederland straks in Polen en Oekraïne ten onder gaat aan het opbod van een luxeprobleem. Te veel goede voetballers voor dezelfde posities.

Over zijn kansen op een titel spreekt Van Marwijk zich niet uit. "We hebben veel in de hand, behalve geluk."

Vorige week is hij zestig geworden. Ik denk dat Bert nog wel een keer naar een Europese topclub wil in een groot voetballand. En dan bedoel ik echt top, niet subtop.

Ik ben er altijd rond voor uitgekomen dat Bert een vriend is. Dat kan, juist omdat hij een coach zonder lijntjes naar de media is, zonder relationeel opportunisme. Deze éminence grise gaat altijd zijn eigen weg. Hij is sober en ook voor zijn vrienden soms ondoordringbaar. Antieke zielenroerselen zat, maar ze moeten vooral niet in de krant.

Ik vind Van Marwijk ook fysiek een mooie man. Vooral in de winter, als er een mistbankje over de dug-out dreigt. En hij daar dan staat in die gecentreerde zwarte jas met dik geknoopte sjaal.

Mooie herfst.

De Nederlandse bondscoach poseert niet. Hij weet zelfs niet hoe dat moet. Om hem echt te bereiken moet je je verplaatsen in geestelijk spergebied. Alleen daar hoor je soms een quasi religieuze stilte van twijfel en ongemak. Bert formuleert zichzelf niet, een enkele keer doet hij alsof. Altijd koninklijk in de alledaagsheid.

Als bondscoach is hij compromisloos, als vriend iets minder. Een trouwe vriend. Sinds jaar en dag wordt hij vergezeld door zijn vroegere assistent bij Fortuna, Coocky Voorn. Wie Coocky niet wil, krijgt Bert ook niet. Dan maar geen contract. Het is het sociale temperament van de geboren klaverjasser uit een volksbuurt in de opbouwjaren.

Bert zorgt voor zijn moeder en voor het gezin van zijn zus dat het wat moeilijk heeft. Het blijft niet alleen bij financiële steun. Er zit vooral veel moreel support achter.

Een goed mens.

Tijdens het WK in Zuid-Afrika kreeg hij een emotioneel noodtelefoontje van zijn dochter. Het was een week voor de wedstrijd tegen Spanje. Een dag en een nacht heeft hij geworsteld met zijn vaderlijke roeping. Moest hij niet naar huis om een arm te leggen rond de schouders van zijn dochter?

Het dilemma verscheurde hem. Later zei hij: "Lotsverbondenheid is soms belangrijker dan voetbal. Ik wil natuurlijk ook een goede vader zijn."

Er zit geen gram vet aan zijn lichaam. Een spijker is het. Waar hij staat en gaat, altijd gesoigneerd. Daar heeft hij ook dat mooie grijze hoofd voor. Maar soms denk ik dat hij zich weleens als een schrale wind in de mollige menigte voelt. Gestold in een gevoel van onherbergzaamheid, misschien.

Toen hij zo'n dertig jaar geleden uit het hoge noorden afzakte naar Limburg moest hij erg wennen aan het exhibitionistische gevoelsleven van Limburgers. Aan hun feestelijke en luidruchtige gekte. "De eerste keer dat ik een carnavalsstoet bezig zag, heb ik mij in totale verbazing vastgeklampt aan Marian. Het leek bijna of ik in een gesticht terecht was gekomen."

Alles went.

Maar toch heeft nog nooit iemand Bert van Marwijk verkleed gezien in een hooivork van oranje tomaten. En 'Hup, Holland, Hup' heeft ook nooit iemand hem horen zingen.

Hij zou zich doodschamen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234