Vrijdag 12/08/2022

beroemde milanese cultuurtempel la scala is na bijna drie jaar renoveren klaar voor de 21ste eeuw

Het operagebouw was meer dan twee eeuwen het belangrijkste symbool van het bloeiende Italiaanse cultuurleven

De opera komt weer thuis

Na drie jaar, 60 miljoen euro en talloze woedeuitbarstingen achter de schermen gaat het doek binnenkort weer op in de beroemdste opera ter wereld. Als over twee weken de deuren opengaan, moet La Scala opnieuw de schitterende kroon zijn op Milaan en de hele operawereld. Volgens velen is het theater er alleen maar beter op geworden, critici vrezen dat er voor La Scala onder de huidige leiding van Riccardo Muti geen toekomst meer is.

Milaan

The Independent

Peter Popham

De bal ging aan het rollen toen een satirisch tv-programma een helikopter over La Scala liet vliegen en daar een totale ravage toonde: het nationale culturele instituut, de 'beroemdste opera ter wereld', de vereerde tempel van Bellini, Rossini, Verdi en de anderen, was achter zijn achttiende-eeuwse neoclassicistische gevel blijkbaar niet meer dan een puinhoop van steengruis en bulldozers. De bevelschriften begonnen te komen: onder het voorwendsel van restauratie, zo werd beweerd, had de Milanese centrumrechtse overheid het operagebouw verwoest en moest het nu vanaf de grond heropbouwen.

Over iets meer dan twee weken zal het theater officieel geopend worden en de bouwwerf krioelt nog van de arbeiders - backstage alleen zijn het er meer dan 1.000. Maar het werk is voldoende gevorderd om duidelijk te maken dat het protest van milieuactivisten en progressieven tegen de restauratie niets uitgehaald heeft, en dat de magistraten die hun zaak verwierpen gelijk hadden.

Het operagebouw, dat meer dan twee eeuwen het belangrijkste symbool van het bloeiende Italiaanse cultuurleven was, lijkt na de renovatie van 60 miljoen euro klaar voor de uitdagingen van een nieuw tijdperk, zowel wat architectuur als inrichting betreft.

Dat de helikopter van Striscia la Notizia eerder zo'n dramatische beelden kon draaien, was omdat inderdaad de helft van het theater verwoest was. Maar het was de helft die, vanuit het standpunt van het publiek, geen belang heeft: het podium, de coulissen, de kleedkamers, de toneeltoren. Elisabetta Fabbri, de architect die de zorg voor het monument moet behartigen, herinnerde de journalisten in het operagebouw er vorige week aan dat een theater "een machine is die spektakels produceert", en dat de machinerie van La Scala drie jaar geleden klaar was voor de schroothoop. Producties konden enkel doorgaan omdat de brandweer een oogje dichtkneep.

Mario Botta, de Zwitserse architect die de renovatie leidt, maakte het podium en het backstage-gedeelte met de grond gelijk en bouwde een toneeltoren die 38 meter boven het oorspronkelijke theater uitsteekt. Daarnaast plaatste hij een bijna net zo imposante elliptische structuur, compromisloos modern, waarin zich de kleedkamers, een kantine en kantoren bevinden. Gezien van op het plein voor het theatergebouw lijken de twee moderne volumes op de loer te liggen achter het oorspronkelijke achttiende-eeuwse gebouw, alsof ze wachten om toe te slaan. Zogauw Milaan wist wat Botta van plan was, besloot de stad de grote nieuwe structuren te gaan haten.

Maar ook die afkeer zal wellicht verstommen bij een bezoek aan de binnenkant van het gerenoveerde theater. De dromerige blikken van de Italiaanse journalisten die vorige week een bezoek brachten, zeiden genoeg. Mensen die La Scala kenden, zeggen dat het er precies hetzelfde uitziet als tevoren, maar dan beter. De architect wilde twee richtingen tegelijk uitgaan. In de eerste plaats wilde hij La Scala technologisch de 21ste eeuw binnenloodsen. Botta zegt: "Tegenwoordig heb je video en elektrisch licht, nogal iets anders dan de kaarsen die hier ooit moesten dienen."

Maar hij wilde het theater ook terugbrengen naar zijn oorsprong, omdat "La Scala door de verschillende renovaties een kasba geworden was, een wirwar van storende elementen en mislukte pogingen om de authenticiteit te herstellen". De restaurateurs verwijderden elf verflagen (en een pak eerbiedwaardige kauwgum onder de stoelen) en ze zijn ervan overtuigd dat ze het theater, in Botta's woorden, "niet alleen mooier, maar paradoxaal genoeg ook klassieker" hebben gemaakt.

Wat zou Giuseppe Piermarini, de oorspronkelijke architect, van de restauratie vinden? "Ik ben er zeker van dat hij er gelukkig mee zou zijn", zegt Botta. "Hij is meer dan eens in mijn dromen verschenen om me te vertellen dat hij blij was dat zijn theater dankzij mijn werk minstens nog vijftig jaar verder kan."

Hoewel iets meer dan twee jaar (912 dagen als de deadline van 7 december gehaald wordt) niet slecht is voor zo'n renovatie, deed Piermarini zelf nog straffer. Hij trok het origineel in nog minder tijd op.

Lang voor de Scala was theater al een wezenlijk onderdeel van het Milanese cultuurleven. Maar het Teatro Ducale, waarvoor Mozart tussen zijn veertiende en zestiende drie opera's schreef, was een primitieve structuur vergeleken bij de schitterende operagebouwen die in de tweede helft van de 18de eeuw in heel Europa verrezen. Het was opgetrokken uit hout en brandde drie keer uit, in 1699, 1708 en 1776. Drie keer in 77 jaar was te veel. Het was duidelijk dat Milaan nood had aan iets robuuster. De derde en laatste brand werd beschouwd als verdacht. "Er gingen veel stemmen op dat aartshertog Ferdinand zelf achter de brand zat", schreef Giuseppe Barigazzi, historicus van La Scala. "Er werd gezegd dat hij de buik vol had van het theater binnen de muren van het paleis - het Teatro Ducale bevond zich in zijn paleis - en dat hij niet langer zin had in dat voortdurende komen en gaan van mensen die niet tot het hof behoorden."

Er werd beslist het nieuwe theater neer te poten op de plek van een vervallen middeleeuwse kerk, de Santa Maria della Scala (vandaar de naam). Het nieuwe gebouw kostte 1,4 miljoen Milanese lires, waarvan 240.000 afkomstig van Oostenrijk, in ruil voor een aantal loges boven op de koninklijke loge. De rest hoestten loge-eigenaars van het oude theater en hun vrienden op.

Piermarini's hoefijzervormige structuur, met zes verdiepingen van op elkaar gestapelde loges, was volgens de architect zelf bedoeld om van La Scala "een verrukkelijk muziekinstrument" te maken. Tussen de sloop van de kerk en de opening van La Scala op 3 augustus 1778 gingen op twee dagen na twee jaren voorbij.

De opera die het nieuwe pand mocht openen (en dat op 7 december opnieuw zal doen) was Europa Riconosciuta van Antonio Salieri, de componist wiens getormenteerde relatie met Mozart het onderwerp was van Amadeus van Peter Shaffer. De avond was een triomf, grotendeels dankzij de twee castraten op de affiche, Pacchiarotti en Rubinelli, verafgood door een leger fans. "Weet je hoe het drama begint?", schreef een toeschouwer op de eerste avond aan een vriend. "Een lichtflits, als teken voor het orkest om de ouverture te beginnen. Als het doek opgaat, zie je een woeste zee, bliksem, planten op een rivieroever, heen en weer gezwiept door de wind. Het orkest imiteert regen, wind, golven, het geschreeuw van drenkelingen. Langzaam wordt alles rustig, de hemel klaart op, de acteurs verlaten hun boot. Dan komen triomftochten, gewapende strijders, 36 paarden op een rij, gevechten, branden, worstelingen... Het is een magische lantaarn van allerlei voorwerpen die niet echt samenhangen, maar die zeker de aandacht trekken."

De stad hunkerde naar een nieuw theater. Het werd gebruikt door de adel en de kleine, maar groeiende Milanese bourgeoisie. In tegenstelling tot vandaag niet voor het occasionele, een beetje stoffige highbrow avondje uit, maar als een plek om letterlijk avond na avond naartoe te gaan om je vrienden te ontmoeten, te flirten, illegaal een gokje te wagen, te eten en te drinken en ook om, dikwijls eerder toevallig, naar een opera te luisteren. Dat verklaart voor een stuk de populariteit van de gestapelde loges: het hele gebouw had een goed uitzicht op het podium, maar ook op elkaar.

Doordat zo'n belangrijk deel van de Milanese invloedrijke klasse er kwam, kreeg de opera al snel politiek belang. Toen Napoleons leger Milaan op 15 1796 binnenmarcheerde, gaf La Scala een feestje voor hem en opende het zijn deuren voor de massa. Na het herstel van het Oostenrijks-Hongaars gezag twintig jaar later werd het een smeltkroes van anti-Oostenrijkse gevoelens. Tegen het midden van de negentiende eeuw werd het een belangrijk centrum voor de Italiaanse eenmaking. In 1859 ging een nieuwe Verdi-productie er in première. In de hele stad prijkten welkomstposters voor de componist: 'Viva VERDI'. De goede verstaander begreep meteen de verborgen boodschap van het letterwoord 'verdi'. 'Viva Vittorio Emanuele, Re d'Italia', leve Victor Emmanuel, koning van Italië.

Tijdens de negentiende eeuw handhaafde La Scala haar reputatie van grootste opera ter wereld, onbetwiste tempel van de Italiaanse stijl, maar ook voor de zeer verschillende opera van Wagner, toen en nu weerzinwekkend voor vele Italianen. Tot vandaag denkt in Italië in die termen over La Scala.

De schitterende opknapbeurt heeft die status alleen maar versterkt. Het probleem is echter dat steeds minder operaliefhebbers buiten Italië daar zo over denken. Riccardo Muti, muzikaal directeur sinds 1986, is een instituut in Milaan, maar de producties van La Scala lijken steeds flauwer onder zijn leiding. In het nieuwe kleedje van 60 miljoen euro schittert La Scala weer. Maar critici zien geen toekomst voor het theater zolang Muti aan het hoofd staat. Maar de zaal heeft eerder al zulke dipjes doorstaan. In 1838 omschreef Franz Liszt de opvoeringen in La Scala in niet erg vleiende bewoordingen. "In dit gelukkige land", schreef hij, "is de mise-en-scène van een opera seria ('komische' opera) niet echt een ernstige zaak. Vijftien dagen volstaat vaak. Het publiek moedigt orkest en zangers niet echt aan. Het kletst, het slaapt (op de vijfde rij van de loges wordt gegeten en kaart gespeeld). De muzikanten zijn afgeleid, verdoofd, ijskoud, ze presenteren zich niet als kunstenaars, maar als mensen die betaald worden om muziek te spelen... De zangers lijken wel slaapwandelaars, ze zingen wel simultaan, maar niet samen." Drie Milanese kranten verklaarden Liszt de oorlog. En de gloriedagen van La Scala braken aan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234