Maandag 05/12/2022

AchtergrondNorth Galaxy Papers

Beroemde klokkenluider klopte aan bij de Belgische fiscus met 200 dossiers: ‘Ze kregen alles op een schoteltje. Het werd een ramp’

Bradley Birkenfeld: ‘Ik wilde met de informatie die ik via mijn netwerk had verkregen, de Belgische regering dingen bezorgen die ze in geen miljoen jaar zouden vinden.’  Beeld BELGAIMAGE
Bradley Birkenfeld: ‘Ik wilde met de informatie die ik via mijn netwerk had verkregen, de Belgische regering dingen bezorgen die ze in geen miljoen jaar zouden vinden.’Beeld BELGAIMAGE

Bradley Birkenfeld (56) maakte als ’s werelds eerste zwartgeldklokkenluider de Amerikaanse schatkist 16,7 miljard rijker. In juli 2019 bood hij de Belgische fiscus in ruil voor een paspoort 200 dossiers aan over offshorerekeningen van Belgen in belastingparadijzen. De fiscus zei nee. ‘Ze kregen alles op een schoteltje. Het werd een ramp.’

Douglas De Coninck en Jan Antonissen

We hadden LuxLeaks, SwissLeaks, de Panama Papers en de Pandora Papers, maar lang daarvoor was er in de Verenigde Staten het UBS-lek. In het begin van dit millennium had Bradley Birkenfeld als vermogensbeheerder de tijd van zijn leven op het hoofdkantoor van privébank Union Bank of Switzerland (UBS) in Genève. Hij kreeg megabonussen voor elke Amerikaanse klant die hij kon overtuigen om zijn geld te parkeren ver buiten het zicht van de Amerikaanse fiscus. Birkenfeld spaarde kosten noch moeite: champagnefeestjes, Wimbledon-tickets, een plezierjacht. In 2005 stootte Birkenfeld op een interne UBS-nota die bepaalde dat als een frauduleuze praktijk aan het licht kwam, alle schuld in de schoenen van de individuele vermogensbeheerder werd geschoven. Hij stapte op.

In 2007 sloot hij via de Tax Relief and Health Care Act een deal met de Amerikaanse fiscus. Hij noemde de namen van duizenden fiscale vluchtelingen, onder wie Kevin Costner, Sylvester Stallone en de broer van Osama bin Laden. In ruil kon Birkenfeld aanspraak maken op een rond de 30 procent schommelend deel van de dankzij hem gerecupereerde bedragen. De rest van zijn verhaal leest als een Hollywood-pitch. Birkenfeld werd vervolgd voor fiscale fraude en veroordeeld tot 40 maanden cel. Hij zat 30 maanden. Toen hij in augustus 2012 vrijkwam, keerde de Amerikaanse fiscus hem het beloofde percentage uit: 104 miljoen dollar.

Zoom met Malta

Nu woont Bradley Birkenfeld in Malta en vraagt hij ons in een Zoom-gesprek om 13 december vrij te houden. Dan valt voor het hof van beroep in Parijs het verdict in het proces waarbij UBS in 2019 al werd veroordeeld tot het betalen van 4,5miljard euro wegens belastingontduiking.

Birkenfeld: “Ik heb tien uur lang getuigd. Ik gaf de Franse overheid een enorme hoeveelheid informatie. UBS geeft toe dat het belasting ontdook, maar het claimt dat het niet akkoord kan gaan met de bedragen. Ze zeggen: ‘We heb geen honderd mensen vermoord, maar vijf.’ Dat soort logica. Het is gestoord. De vraag is natuurlijk: waarom is Frankrijk het enige land waar UBS terechtstaat? Probeer me niet te vertellen dat Frankrijk en de Verenigde Staten de enige landen zijn.”

“Ik ken klokkenluiders over de hele wereld. Ze komen zelf naar mij toe, in vertrouwen, en ik bescherm hen. Ik ken de do’s-and-don’ts. Ik getuigde, behalve voor een Franse rechtbank, ook voor een Duitse fiscale aanklager, wat de Duitsers een hoop geld opleverde. Ik hielp de Zuid-Koreaanse regering, de Britse. Ik probeerde ook de Spaanse regering te helpen, maar er kwam geen respons. En de Griekse, de Noorse, de Finse...”

En de Belgische?

“Exact. Wat ik zei, was: ‘Kijk, ik probeer jullie van binnenuit uit te leggen hoe banken het geld verstoppen.’ Dus ik zei tegen een Belgische vriend van me: ‘Ik heb een goede advocaat in Brussel nodig.’ Hij bracht me in contact met Céline Verbrouck. ‘Ik wil graag jouw regering helpen’, zei ik. Ze vroeg: ‘Waarom zou je dat doen?’ Ik legde haar uit dat ik inderdaad net zo goed voor de rest van mijn dagen op een strand zou kunnen liggen en margarita’s bestellen, maar dat is niet aan mij besteed. Ik dacht: ik ga naar Brussel. Klein landje. Ik ben zeker dat ze erg geïnteresseerd zullen zijn als ik hen kan helpen belastingontduiking aan banden te leggen, door de banken aan te pakken en het geld terug naar de mensen te brengen. Om er bruggen en scholen mee te bouwen, of wat jullie in België ook met jullie geld doen. Alles wat ik in ruil vroeg, was een Belgisch paspoort. Ik zei: ‘Jullie geven paspoorten aan voetballers uit Kameroen en Kenia. Hebben jullie geen papieren voor mij?’”

Een voorstel

Mailverkeer laat zien dat er op 24 juli 2019 tussen 9.30 en 10.00 uur over het aanbod van ’s werelds bekendste bancaire klokkenluider is vergaderd in de kantoren van het ministerie van Financiën in het North Galaxy-gebouw in Brussel. Birkenfeld laat zich vertegenwoordigen door advocate Céline Verbrouck, gespecialiseerd in vreemdelingenrecht. Tegenover haar zitten raadgever bij de Bijzondere Belastinginspectie (BBI) Yannic Hulot en directeur van de Dienst Anti-Fraude bij de BBI Patrick Seré.

Verbrouck is tegenover ons veeleer kort van stof, maar bevestigt dat ze een voorstel deed: een aantal fiscale dossiers in ruil voor een paspoort. “Na wat meneer Birkenfeld destijds heeft meegemaakt, wilde hij afstand doen van zijn Amerikaanse nationaliteit”, zegt ze. “In Malta heeft hij een verblijfsvergunning. Hij wil geen Maltees paspoort omdat daar zoveel louche types een paspoort kopen. Hij beschouwt zichzelf als een goed mens. Een Robin Hood. Hij spreekt door zijn lange verblijf in Zwitserland goed Frans.”

Volgens onze bronnen was in eerste instantie sprake van eenenzestig, daarna zelfs honderd dossiers.

Céline Verbrouck: “Het was iets van die orde, ja. Ik heb ook enkele teaserdossiers overhandigd. Een stuk of vijf, zes.”

Teaserdossiers worden bij onderhandelingen met klokkenluiders ingezet als proevertjes. En bij Financiën lijkt de smaak van Birkendorfs dossiers alvast Patrick Seré erg te bevallen. Hij was in 2017 adviseur van de Kamercommissie Internationale Fiscale Fraude, na de Panama Papers (2015). De commissie adviseerde de regering werk te maken van een klokkenluidersstatuut, wat tot vandaag niet is gebeurd.

Op 1 augustus 2019 om 16.35 uur mailt Patrick Seré de advocate: “Er werd contact opgenomen met meneer Frank Philipsen, gedelegeerd bestuurder van de BBI, aan wie het dossier is toegelicht. Mijnheer Philipsen is van mening dat het raadzaam is dat uw cliënt, alvorens dit voorstel aan zijn hiërarchie voor te leggen, aanvullende details verstrekt.”

Je zou denken dat Birkenfeld, met zijn wereldwijde connecties, een geschenk uit de hemel is voor de BBI. Een maand geleden deed BBI-topman Yannic Hulot zijn beklag in La Libre Belgique. Hij legde uit waarom na de onthullingen van het internationaal consortium van onderzoeksjournalisten ICIJ in de Panama Papers slechts 26 miljoen euro naar de Belgische schatkist is teruggevloeid: “Wij hebben geen toegang tot de gegevens van de ICIJ. Door hun gegevens niet te delen beschermen de onderzoeksjournalisten fraudeurs.”

Op 5 augustus 2019 beantwoordt advocate Verbrouck na contact met Birkenfeld de mail van Seré: “De heer Birkenfeld legde uit dat hij zich ertoe engageert documenten voort te brengen betreffende een goede honderd Belgen, van wie sommigen een fictief domicilie (Luxemburg, Londen) hebben. De lijst van de fraudezaken lijkt betekenisvol. De gegevens komen van databestanden van trustees, advocaten, juridische raadgevers van het type Mossack Fonseca.”

Mossack Fonseca was de zakelijke en juridische dienstverlener met hoofdkantoor in Panama, de bron van de Panama Papers.

‘Matig interessant’

Een bron die betrokken was bij de onderhandelingen tussen Birkenfeld en de BBI schat dat de dossiers van de Amerikaan de Belgische fiscus in een eerste golf 200 tot 300 miljoen euro hadden kunnen opleveren. Daarna zou misschien een tweede golf zijn gevolgd, als gevolg van de angst bij andere fiscale vluchtelingen. Nadat Birkenfeld destijds de namen van meer dan vierduizend Amerikanen had onthuld, ging UBS akkoord met een schikking voor 780 miljoen dollar. Daarna sloten 56.000 andere Amerikaanse gefortuneerden hun offshorerekeningen. De Amerikaanse schatkist recupereerde uiteindelijk 16,7 miljard dollar.

Birkenfeld, zo schat een bron, had met zijn dossiers de Belgische fiscus in een eerste golf 200 tot 300 miljoen euro kunnen opleveren. Beeld BELGAIMAGE
Birkenfeld, zo schat een bron, had met zijn dossiers de Belgische fiscus in een eerste golf 200 tot 300 miljoen euro kunnen opleveren.Beeld BELGAIMAGE

En toch liep het mis. Omdat, zegt woordvoerder Francis Adyns van de FOD Financiën, het materiaal allemaal niet zoveel voorstelde. “De teaser was matig interessant”, zegt hij. “Sommige zaken waren oud. In andere zaken was er sprake van overlapping met gegevens die we al hadden. Het verzoek om een paspoort is naar de dienst Vreemdelingenzaken gegaan, die er niet op kon ingaan. En daar is het gestopt.”

Freddy Roosemont, directeur-generaal Vreemdelingenzaken, bevestigt dat hij in de zomer van 2019 telefoon kreeg van Hans D’Hondt, voorzitter van FOD Financiën, die vroeg om een paspoort voor Birkenfeld. “Het komt ons niet toe de Belgische nationaliteit te geven aan niet-Belgen”, zegt hij. “Dat doen slechts twee instanties: de Kamer of het gerecht.”

Was er geen uitzondering mogelijk, zoals met buitenlandse voetballers?

Roosemont: “Dat gebeurde vroeger, nu gaat dat echt niet meer zo makkelijk. Nationaliteit is de bevoegdheid van Justitie. Bij de Dienst Vreemdelingenzaken hebben wij de wet gevolgd. Als de mensen van Financiën een regeling voor meneer Birkenfeld hadden willen treffen, hadden ze bij Justitie moeten aankloppen, niet bij ons.”

Hans D’Hondt herinnert zich dat hij in 2019 Bradley Birkenfeld aan de lijn kreeg met een aanbod voor fiscale dossiers in ruil voor de Belgische nationaliteit.

D’Hondt: “Een telefoon van twee minuten. Ik heb Frank Philipsen, de toenmalige administrateur-generaal van de BBI, op de hoogte gebracht en contact opgenomen met Freddy Roosemont. ‘Zoiets doen wij niet,’ zei hij. In sommige landen betaalt de overheid voor fiscale informatie, maar wij niet. Ik heb me niet ingelaten met de inhoud van de dossiers, maar ik heb achteraf van de BBI vernomen dat de informatie niet spectaculair was.”

Birkenfeld heeft in de VS 17 miljard dollar opgebracht. In Frankrijk 4,5 miljard euro.

“Ik heb de achtergrond van meneer Birkenfeld niet nagetrokken. Of de BBI dat heeft gedaan? Geen idee. Ze hebben hem beoordeeld op de Belgische dossiers. In elk geval: wij hadden geen wettelijke middelen voor een trade-off. Als je het verstrekken van informatie aan het verkrijgen van de Belgische nationaliteit koppelt, kom je in een koehandel terecht. Je banaliseert dan de Belgische nationaliteit. Of vindt u van niet?”

Luxejacht

Volgens onze bronnen ging één dossier van Birkenfeld over het offshore-bedrijf Global Corporate Charter Company Unlimited, gedomicilieerd op de Britse Maagdeneilanden. Een ander dossier over de Panamese schermvennootschap Secuma. Birkenfelds data wezen uit dat achter beide vennootschappen de familie Verlinden van Van Dessel Verzekeringen uit Berlaar schuilgaat.

Birkenfeld deed zijn aanbod in 2019. Twee jaar later was er een nieuw datalek van ICIJ, de Pandora Papers, waaruit bleek dat de familie Verlinden, met andere Belgen, via een offshoreconstructie op de Britse Maagdeneilanden eigenaar is van het 41 meter lange luxejacht Seven Sins. De familie Verlinden geeft geen commentaar.

“Tussen de door Birkenfeld aangeboden documenten zat nog een ander dossier met data over de familie Verlinden, en een lijst met namen en identiteitskaarten van elf Belgen wier namen opdoken in de databank van Commonwealth Corporate in Belize. Kom niet vertellen dat het kleine jongens zijn. In Belize zitten grote fortuinen. Dan waren er ook nog de namen van de 209 Belgen in de database van Mossack Fonseca , de bron van de Panama Papers. Daar was Financiën niet in geïnteresseerd: die informatie hadden ze al uit Duitsland gekregen, zeiden ze. Dat is slechts gedeeltelijk waar. Het beste bewijs is dat België zo weinig heeft gerecupereerd van de Panama Papers.”

De familie Verlinden van Van Dessel Verzekeringen uit Berlaar. Zij zijn bij de Belgische namen die in verschillende ‘Papers’ terugkomen. Beeld rv
De familie Verlinden van Van Dessel Verzekeringen uit Berlaar. Zij zijn bij de Belgische namen die in verschillende ‘Papers’ terugkomen.Beeld rv
Het jacht Seven Sins van de familie Verlinden.
 Beeld rv
Het jacht Seven Sins van de familie Verlinden.Beeld rv

En, zeggen de bronnen die van tevoren de teaserdossiers konden inkijken, er was nog iets: “Een lijst met 61 namen van Belgen die in de database van Alcogal (advocatenkantoor in Panama, JA/DDC) zaten. Patokh Chodiev stond op de lijst, en Alijan Ibragimov.”

Patokh Chodiev is een Belgisch-Oezbeekse oligarch die plaats 1.116 bekleedt op de Forbes-lijst van miljardairs. Hij maakte in 2011 als eerste gebruik van de zogenaamde afkoopwet om in Brussel een strafproces voor witwassen af te wenden. De begin dit jaar overleden Ibragimov haalde plaats 382 bij Forbes. De Kazakse oligarch, van wie het vermogen werd geschat op 2,3 miljard euro, werd eind jaren negentig met Chodiev genoemd in een fraudeonderzoek rond Tractebel. Tegen het advies van het parket in verwierf Ibragimov in 2005 de Belgische nationaliteit. Ook hij kocht in 2011 zijn proces af. Chodiev kreeg in 1997, tegen het advies van Staatsveiligheid in, een Belgisch paspoort.

Bradley Birkenfeld: “Ik wilde met de informatie die ik via mijn netwerk had verkregen, de Belgische regering dingen bezorgen die ze in geen miljoen jaar zouden vinden. Ik kon het hun op een schoteltje aanbieden: de vluchtroutes van de banken, de namen van de oplichters – ik had alles in handen om veel geld terug te halen. Achteraf wilde ik desnoods met de minister van Financiën een persconferentie geven om andere fraudeurs bang te maken.”

Acht u het mogelijk dat de BBI uw gegevens al had?

“Nee, daarvoor is het een te gesofisticeerd systeem, het gebeurt allemaal in het geheim, er is zwijgplicht. Je kunt er niet aan uit, zelfs als alle informatie voor je op tafel ligt. Als je klokkenluiders hebt, mensen met voorkennis, kun je het wel snappen. Zij zullen het je uitleggen.”

Wat was het verschil tussen de Panama Papers en wat u te bieden had?

“Onze informatie was véél meer gedetailleerd. Ze kwam van de whistleblower zelf. Wil je werken met informatie uit eerste of tweede hand? Het is in elk land wat, hoor. In Griekenland overhandigde ik de bevoegde minister een lijstje van Grieken in belastingparadijzen. Hij begon meteen namen te schrappen.”

‘Niet mogelijk’

Op 9 oktober 2019 krijgt Céline Verbrouck bericht van Financiën: “Het is niet mogelijk Brad Birkenfeld de Belgische nationaliteit te geven.” Haar conclusie luidt: “Er was geen politieke wil om een oplossing te vinden.”

Op 18 oktober 2019 heeft de advocate een afspraak met de Brusselse procureur Jean-Marc Meilleur. Deze keer biedt ze 150 dossiers van Belgische offshorebedrijven aan, opnieuw in ruil voor een paspoort. De procureur seint hoofdcommissaris Philippe Beneux van de Brusselse federale politie in, maar die wil eerst de dossiers inkijken. De onderhandelingen eindigen op 12 december 2019 met een mail van procureur Meilleur: “Wij zijn geïnteresseerd om met uw cliënt samen te werken, maar het wettelijke kader en het gebrek aan direct contact met uw cliënt in dit stadium laten ons niet toe om verder te gaan dan het mogelijke vooruitzicht om te krijgen wat hij wil. Als uw cliënt vooraf garanties wil, dan kunnen wij die niet bieden.”

Jean-Marc Meilleur is intussen in dienst bij communicatiebureau Gosselin & de Walque, dat mee opgericht is door Guillaume de Walque, de ex-woordvoerder van de PS en van Elio Di Rupo. “Er zijn gesprekken geweest, dat klopt”, zegt hij. “Maar ik mag u niet meer te woord staan over mijn vorige functie.”

Stefan Vandevelde, directeur communicatie van het Brusselse parket, stuurt: “Wij kunnen u meedelen dat er overleg is geweest tussen de advocaat van dhr. Birkenfeld en het parket van Brussel. Het bleek juridisch niet mogelijk om te voldoen aan de voorafgaande eisen die dhr. Birkenfeld stelde.”

Bradley Birkenfeld is misschien de enige bancaire klokkenluider die ooit in de gevangenis opgesloten werd, maar voor enkele anderen scheelde het niet veel. IT’er Hervé Falciani kon op het nippertje met zijn gezin de Zwitserse politie ontvluchten nadat die had ontdekt dat hij stiekem data bij de HSBC-bank had gekopieerd. Antoine Deltour en Raphaël Halet, klokkenluiders achter LuxLeaks, werden in het Groothertogdom Luxemburg tweemaal veroordeeld tot celstraffen - achteraf weliswaar teniet gedaan voor het Hof van Cassatie.

Céline Verbrouck haalt in een van haar mails een extra reden aan waarom haar cliënt specifiek op een Belgisch paspoort hoopte: “Teneinde de installatie in Brussel van een centrum voor klokkenluiders te faciliteren, cf. de recente Europese richtlijn.”

Coconut game

In de VS is er sinds 1984 een National Whistleblower Center (NWC), met hoofdzetel in Washington. Birkenfeld werkt er al jaren mee samen. Het is het kanaal waar kleinere IT’ers anoniem terechtkunnen als ze sporen van fraude opmerken en hun geweten voelen knagen.

In 2018 kondigde Europees commissievoorzitter Jean-Claude Juncker richtlijn COM/2018/218 aan: een Europese tegenhanger van het NWC, een Whistleblower Initiative Network (WIN). Op 16 april 2019, een maand voor de Europese verkiezingen, keurde het Europees Parlement de richtlijn met een overweldigende meerderheid goed. De richtlijn vroeg de EU-lidstaten om klokkenluiders juridische bijstand te bieden en in bescherming te nemen. Op 11 juni 2018 bezorgden Birkenfeld en NWC Juncker, vicevoorzitter Frans Timmermans en Europees Parlementsvoorzitter Antonio Tajani een 16 pagina’s lange brief met suggesties om de richtlijn te verbeteren.

“Het was een coconut game - ze hielden me voor de gek”, besluit hij. “Ze deden alsof ze geïnteresseerd waren, maar ze wilden er niets van weten. Politici kondigen van alles aan, maar zodra je het concreet maakt, hoor of zie je ze niet meer.”

Voelt u zich beledigd?

“Nee, ik voel me gesterkt. Het is het bewijs: uw regering is, zoals andere regeringen, lui, incompetent, corrupt en crimineel medeplichtig.”

U hebt zelf geen voetbalcarrière overwogen?

(lacht) “Die jongens van Kameroen lopen net iets harder.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234