Woensdag 28/10/2020

Berlijn: de groenste stad van Europa

Deze week vergaderden de afgevaardigden van de Duitse Bondsdag voor de eerste keer in de nieuwe Reichstag in Berlijn, het symbool van het verenigde Duitsland en meteen ook de officiële consecratie van de nieuwe politieke status van Berlijn. Wij trokken naar Berlijn voor een

Rosette Van Cauteren en Paul Geerts

Bij het binnenrijden van de stad valt de grote verscheidenheid aan bouwstijlen op. Klassieke woonhuizen, romantische villa's, futuristische kantoren, ludieke flatgebouwen ... Maar vreemd genoeg is het geen kakofonie, want het bouwen en restaureren gebeurt met smaak of met een ironische knipoog. Levend groen vormt het bindteken dat alles met alles verzoent. Geen stad in Europa heeft zoveel groen als Berlijn: meer dan één derde van de stad bestaat uit bossen, velden en meren, en dan hebben we het nog niet over de vele honderden parken, plantsoenen, lanen en tuinen.

De buurt waar we logeren staat vol oudere herenhuizen en enorme villa's. Bij nader toezien blijken het stuk voor stuk appartementsgebouwen te zijn, met tuin. Beslist een aangenamer woonconcept dan de saaie Belgische of Nederlandse blokkendozen, volgestouwd met konijnenhokken-waarin-mensen-huizen.

Zo'n kazerneachtige woonblokken zijn er in Berlijn ook wel, maar voortdurend wordt gezocht naar middelen om die gebouwen te verfraaien. Met ludieke ingrepen wordt aan de gevels gewerkt om ze minder monotoon te maken, ze te verschuilen achter gezelliger metselwerk, er balkons aan toe te voegen, de stereotiepe ramen te vervangen door elegantere vooruitspringende beglazing, klimplanten aan te brengen. En als het zuiniger moet, dan wordt er geschilderd. In pastelkleuren of bont, van deftig tot hip, van murale tot graffiti. Berlijn is de Europese hoofdstad van de tagging, kunstige muurschilderingen ontstaan uit graffiti-art.

Opvallend zijn de imposante straatbomen op het voetpad. Ze overgroeien met hun kruin soms heel de voortuin van woonhuizen. Of ook omgekeerd: oude paardenkastanjes in kleine voortuinen, die met hun bladerdek aan de ene kant de woning strelen en aan de andere kant tot over de rijweg reiken. Waar de modale Belg ogenblikkelijk zou beginnen klagen over het gebrek aan licht door al dat geboomte of met stille razernij de bladval zou tegemoetzien, schijnen Berlijners daar geen hinder van te hebben. Waarschijnlijk zien ze alleen de voordelen: zonnewering bij hitte, meer privacy, demping van straatgeluiden, gratis vogelconcerten, stoffiltering en zo meer.

Op de groenstroken tussen de straatbomen mogen grassen en (on)kruiden opschieten.

De meeste privétuinen zijn met een zwierige nonchalance aangeplant: een of meerdere inheemse bomen, wat struiken, een half verwilderd gazonnetje, soms wat kleurige vaste planten en graag een ouderwetse struikroos tegen het alomtegenwoordige smeedijzeren hek. Alles liefst onderhoudsarm. Als het even kan met een beeld erbij. Berlijners zijn dol op beelden. Overal in de stad staan kunstwerken: klassieke beelden op historische plaatsen, hedendaagse werken bij nieuwe gebouwen, pleinen en parken. Het resultaat is een ongewoon rijke, bijna anarchistische verscheidenheid.

Oorspronkelijk gebouwd in 1695 als buitenverblijf voor keurvorstin Sophie Charlotte werden paleis en tuinen in de loop der eeuwen uitgebreid.

Het strenge voorplein van het paleis is volledig bekleed met mozaïekkasseisteen. Er is geen groen voorzien, maar het gras tussen de stenen laat men ongemoeid. Achter het paleis ligt een formele tuin met parterres. Het onderhoud gebeurt manueel, nergens wordt gespoten met onkruidverdelgers!

Aansluitend volgt een mooi park in Engelse landschapsstijl met een basisbeplanting van inheemse bomen en struiken, aangevuld met uitheemse soorten. Grappig is een groepje klassieke beelden waar men schijnbaar geen raad mee wist. Schaars gekleed staan ze met zo'n twintigtal op het gras achter een bijgebouw. Hun witte gedaanten - in allerlei houdingen: wegdromend, dansend, gesticulerend - zijn net zichtbaar boven de haag. Het lijktg wel een surrealistisch ballet. Typisch Berlijns.

Het beroemdste park van Berlijns is 212 ha groot en ligt in het hart van de stad. Ooit was het een koninklijk woud waar gejaagd werd op everzwijnen en herten, vandaar de naam. Pas in 1832 kreeg het park zijn huidige vorm. In 1945 werden de weinige bomen die de bombardementen overleefd hadden, door verkleumde Berlijners omgehakt als brandhout. Bij een van de ingangen hangen foto's van het totaal verwoeste park en van de volkstuintjes waarin het na de oorlog werd opgedeeld.

In 1949 werd beslist het park te restaureren. Nu - vijftig jaar later - ziet het er opnieuw uit als een volwassen park en is het weer het favoriete park van de Berlijners.

In een aantal dreven staan om de tien meter ouderwetse lantaarnpalen. Het blijkt een openluchtmuseum voor gaslantaarns te zijn, waar antieke stukken uit allerlei Europese steden te bekijken zijn 'in een natuurlijk kader'. De Grosser Stern is de rotonde waar de vijf straten die Tiergarten doorkruisen, stervormig samenkomen. Een ideale plaats om te begrijpen wat goede ruimtelijke planning kan doen: de hoge bomen verstoppen alle gebouwen, waardoor men de indruk heeft dat straten en auto's verdwijnen in een onmetelijk bos. Slechts op één punt aan de horizon ziet men een modern torengebouw oprijzen. Dat doet voor één keer pijnlijk afbreuk aan de vorige indruk, en het leidt tot de bedenking dat het vooral door gebrek aan ruimtelijk inzicht is dat er in België zoveel verknoeid wordt. Denk bijvoorbeeld aan het stadspark in Antwerpen waar de huizen vroeger ook verstopt werden door de bomen, maar waar nu hoge flatgebouwen staan die boven het groen uitsteken en het park reduceren tot een binnentuintje!

Een van 's werelds grootste plantenverzamelingen: 18.000 planten op 43 ha. De indrukwekkende Jugendstil-serres zijn interessant om bv. tropische of woestijnplanten te zien groeien, die bij ons als kamer- of verandaplanten gebruikt worden.

Wat ons het meest boeit is de manier waarop de vaste-plantencollectie gepresenteerd wordt. De planten zijn per gebied van herkomst gegroepeerd en waar mogelijk als spontaan aandoende vegetaties bij elkaar gezet (kruid-, struik- en boomlaag). Met het oog op het esthetisch effect zijn ze hier en daar aangevuld met bloeiende cultivars, wat tot interessante combinaties leidt. Wandelend door een heuvelig parklandschap, waar ook plaats is voor inheemse bloemenweiden, kan je vegetaties uit vele landen bekijken. Een uitzonderlijk concept voor een botanische tuin die immers als hoofddoel heeft een verzameling te tonen.

Schloss Glienicke , vlak bij de Glienicker Brücke , waar tijdens de Koude Oorlog de spionnen werden uitgewisseld, is een verstilde villa in Italiaanse stijl gelegen in een romantisch, Italiaans aandoend landschapspark met een prachtig vergezicht op de Havel-rivier. Zeer de moeite waard vanwege de delicate sfeer, de prachtige vloermozaïeken, het tuinpaviljoen met beschilderd houten plafond, dat uitkijkt op het landschap, de beroemde berceau-met-de-sfinksen (Europa's meest gefotografeerde loofgang), de leeuwenfontein...

Wat een verschil met Schloss Sanssouci, het zomerverblijf van Frederik de Grote, in Potsdam, even buiten Berlijn. Geconfronteerd met de barokke grandeur van zes terrassen die als een reusachtige trap oplopen naar de residentie, voelt men onmiddellijk dat hier - letterlijk - gedacht werd in de overtreffende trap. Ook het park is immens (290 ha). Sanssouci bekijken we als een monument uit de tuingeschiedenis, niet als een voorbeeld dat voor herhaling vatbaar is of dat directe inspiratie levert voor toepassingen in de hedendaagse tuinkunst. Hoewel... Als je schaalverkleinend kan denken, is veel mogelijk. Neem nu die fameuze terrassen. Tegen de verticale wanden groeien afwisselend druivelaars en vijgenboom. Om de vijgen tegen vorstschade te beschermen zitten er beglaasde deuren voor die in de winter gesloten worden. Dat geeft dan een interessant lijnenspel waar hedendaagse tuinarchitecten misschien een ludieke en bescheidener variant op kunnen bedenken.

Deels formeel park, deels landschapspark, wordt hier bijna een overzicht geboden van alle mogelijke facetten en gadgets van de barokke en romantische tuinkunst: een reusachtig oranjeriegebouw met weidse terrassen, een Siciliaanse tuin met palmen, priëlen, loofgang, een botanische tuin, een Chinees theepaviljoen vol bladgoud, romantische boerenhuisjes, een ommuurde fruittuin, een kerk in Byzantijnse stijl met kloostertuin (thans gazon), en zoveel meer. Als je het goed wil bekijken, heb je er op z'n minst een paar dagen voor nodig.

Dit is een 90 ha groot recreatiepark in het zuidoosten van de stad, in de veeleer 'groenarme' districten Neuklln, Kreuzberg en Tempelhof. Het ontstond naar aanleiding van de Bundesgartenschau 1985 (kortweg Buga genoemd). Al zo'n veertig jaar lang wordt om de twee jaar ergens in de Bondsrepubliek een Buga gehouden. De inrichting van het terrein waar deze reusachtige tuinbouwtentoonstelling plaatsheeft, wordt gefinancierd door de Duitse tuinbouwbond en de aanleg moet een groenproject opleveren dat blijvende waarde heeft.

Het resultaat is schitterend. Het oogt natuurlijk, de beplanting is vrij gevarieerd en er is ruimschoots gelegenheid voor (stille) recreatie.

En van de dichtstbevolkte Berlijnse districten, deels bewoond door middenklassers, deels door arbeiders, is Kreuzberg, ook Klein-Istanbul genoemd vanwege de grote Turkse gemeenschap. Sommigen dwepen ermee, anderen griezelen ervan.

Voor ons was Kreuzberg een van de boeiendste ervaringen. In verouderde stadswijken valt heel wat te renoveren en daar zijn de Berlijners sterk in.

- Op de binnenplaats van vele flatgebouwen is de betegeling of het asfalt verwijderd en vervangen door groenaanplantingen. De stad subsidieert dergelijke projecten.

- Ludieke, nieuw gebouwde sociale woonblokken met centraal een ruim park dat oogt als een stukje natuurlijk berkenbos op heuvelend terrein, met de nodige open ruimten, mysterieuze hoekjes en zwerfkeien. De gebouwen zijn heerlijk overdekt met klimplanten en de enthousiaste bewoners overladen hun terrassen met groen.

- De brede middenberm van sommige lanen is omgevormd tot een (kilometers) lang wandelpark.

- Een braakliggend terrein is omgetoverd tot groen kinderspeelpark. De hoge, sombere muren van aangrenzende woningen zijn luchtig beschilderd.

- Tegen veel gevels (en zeker bij nieuwbouw) zijn stevige metalen buizen geplaatst die tot aan de dakrand reiken, klaar om bruidsluier of andere klimplanten te ondersteunen. Een ideale oplossing om straten te begroenen, waar onvoldoende ruimte is voor bomen.

- Diverse (schuine) daken zijn begroeid met gras.

- Waar vroeger een rangeerstation voor treinen was, ligt nu Grlitzer Park, een weidse groene vallei met restanten van een oude tunnel omgevormd tot kunstobject.

- Op een punt waar diverse straten en plantsoenen samenvloeien, werd een soort snelpad voor voetgangers aangelegd, dat alle rijwegen en middenbermen dwarst en met elkaar verbindt. Links en rechts van het pad staan beelden die de illusie wekken dat men door een openluchtmuseum wandelt. Het pad mondt uit aan de oever van de Spree-rivier en op het water daarvan drijven ook nog enkele kunstwerken.

Tot 1989 vormde deze oever de grens met Oost-Berlijn. Aan de overzijde is - over meer dan één kilometer lengte - een strook Muur bewaard gebleven. Dat is nu East Side Gallery, de grootste openluchtkunstgalerie ter wereld, waar kunstenaars hun inspiratie kunnen botvieren.

Dit artikel is een ingekorte versie van een reisverslag van Rosette Van Cauteren over een studiereis vorig jaar naar Berlijn, belegd door Vesel, de Vereniging Ecologische Siertuin en Landschap, die cursussen organiseert en advies geeft over ecologische aanpak van privé en openbaar groen. Info: 03/666 68 39.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234