Zaterdag 20/07/2019

Benedictus XVI sleurt kerk reactionaire kant op

Een hel voor de paus

Als een Duitse bondskanselier, bovendien een christendemocrate, zichzelf gedwongen ziet / het zich kan veroorloven om een Duite paus publiekelijk de levieten te lezen, dan is er wat loos met het optreden van Benedictus XVI. Het Vaticaan is geëvolueerd van uitgesproken conservatief (Johannes-Paulus II) naar ronduit reactionair nu. Tegelijk is het morele gezag van de paus steeds verder weggezakt. Kroniek van een nog pril maar nu al rampzalig pontificaat. Door Walter Pauli

Het kan vreemd klinken in deze tijden, maar met uitstekende public relations alleen red je het dan toch niet. Minder dan vier jaar na zijn uitverkiezing, in april 2005, is paus Benedictus XVI, in 1927 geboren als Joseph Ratzinger, de voorbije week dan toch beland op het punt waar iedereen hem vooraf had gevreesd: het ergste wat de katholieke kerk kon overkomen.

Het Vaticaanse parcours lag al een tijdje onder druk. Er was in februari 2007 al de pauselijke bulle Summorum Pontificum, waarin Benedictus XVI ineens weer een Gebed voor Goede Vrijdag uit 1962 aanprees. Alleen bevatte dat gebed ook een variant op de aloude fomule waarin gebeden werd 'voor de bekering van de Joden'. Zeker bij de grote Joodse gemeenschap in Rome was de consternatie groot, en de verhoudingen tussen de paus en de opperrabijn werden meteen op scherp gezet.

Lange rij incidenten

Het was niet het eerste en evenmin het laatste in een steeds langere rij incidenten tussen het Vaticaan, bij uitbreiding de katholieke kerk, en de (westerse) samenleving, en vooral haar regeringen en opiniemakers. In de VS was Barack Obama vorige maand nog geen drie dagen president, of de Amerikaanse bisschoppen namen hem al zwaar op de korrel. Obama had het aangedurfd het verbod te herroepen dat onder Bush Jr. was ingesteld op financiering door de overheid van organisaties voor gezinsplanning die ook abortus promoten. "In plaats van de vele goede dingen die hij had kunnen doen", zeiden de Amerikaanse bisschoppen, "heeft Obama voor het allerslechtste gekozen." En met een ondertoon van 'had-ik-het-je-niet-gezegd': "Met alle respect, het lijkt dat het pad naar de ontgoocheling dit keer wel érg kort was."

In het Oostenrijkse Linz werd Gerhard Wagner tot hulpbisschop benoemd, tegen alle lokale adviezen in. Wagner als een aartsconservatief omschrijven zou een lichtzinnig understatement zijn. Al in 2001 voer hij uit tegen de 'satanische' Harry Potter. En in 2005 wist hij dat orkaan Katrina niet toevallig New Orleans had getroffen: "Dit was niet de ondergang van zo maar een stad, maar van een stad uit mensendromen, met de beste bordelen en de knapste prostituees." Niet de milieuvervuiling of de opwarming van de aarde, maar de 'spirituele vervuiling' was de reden voor de rampspoed van New Orleans. Wagner zag in New Orleans echt het vervolg van het droeve lot van de steden Sodom en Gomorra, die volgens het boek Genesis getroffen werden door de toorn van Jahweh wegens de verdorvenheid en ontucht van hun inwoners. Ook orkaan Katrina was niet meer dan een teken van gerechtigheid, schreef Wagner, die het "geen toeval" vond dat uitgerekend een paar abortusklinieken en nachtclubs verwoest werden.

Dat een internationale organisatie als de kerk, met miljoenen gelovigen en ettelijke tienduizenden priesters, een paar lunatics in haar rangen telt, het zal wel onvermijdelijk zijn. Maar dat ze precies een van die zotten aanstelt als hulpbisschop, na een grondige procedure, waarbij antecedenten van kandidaten scrupuleus worden nagetrokken, en die altijd het fiat krijgt van de Vaticaanse Congregatie voor de Bisschoppen, dat was ongekend.

Het was niet alleen een teken aan de wand, het was ook het signaal dat in het Vaticaan de remmen los zijn - of waren. Publieke opinie of maatschappelijke gevoeligheden zijn onder Benedictus XVI niet meer van tel. Onder Johannes-Paulus was dat ook al niet echt het geval, maar de slinger slaat nu wel héél ver door.

Maar de verbijstering over de benoeming van Wagner woog uiteindelijk niet op tegen de 'rehabilitatie' van de aartsconservatieve Britse bisschop Richard Williamson, een man die de Holocaust ontkent. Het is natuurlijk niet omdat hij een holocaustontkenner is, dat hij weer in de gratie van het Vaticaan kwam, maar het was voor Rome ook geen punt van overweging om hem daarom buiten de muren te houden. De kritiek was massaal, en kwam ditmaal niet van usual suspects als woordvoerders van de Joodse gemeenschap, kritische vaticanologen of een verdwaalde progressieve theoloog.

De eerste die de debatten opende, was kardinaal Christoph Schönborn van Wenen. Op de Oostenrijkse televisiezender ORF zei Schönborn dat "wie de Shoah ontkent, niet in een kerkelijke ambt kan worden hersteld". Schönborn vindt het niet per se fout dat de paus "een toegeving doet voor verzoening met integristen", maar "dat betekent nog niet dat zij moeten worden gerehabiliteerd in hun functie en hun waardigheid." Waarna een erg expliciete aanval op de curie volgde: "De medewerkers van het Vaticaan hebben zich niet goed geïnformeerd over de ideeën van Richardson".

De publieke

opinie of

maatschappelijke

gevoeligheden zijn

onder Benedictus

XVI nog een stuk

minder van tel

dan onder de

vorige paus

Schönborn is niet de minste: in 2005 was hij een van de meest geciteerde maar desondanks niet verkozen 'papabili' (of 'pauskandidaten' tussen de kardinalen). Hij is intelligent, invloedrijk, en gold als een van de 'beloved sons' van wijlen Johannes-Paulus II. Een gezaghebbende stem, niet alleen in zijn land, maar ook in de wereldkerk. Dat laatste geldt ook voor de Duitse kardinaal Walter Kasper. In tegenstelling tot Schönborn, die tot de 'centrumgroep' gerekend wordt, heeft Kasper een moderner, zo niet progressief profiel. En bovenal: hij is een Duitser. Ook Kasper vond dat de Vaticaanse curie zijn werk niet goed deed. Of beter: doet. Niet alleen in deze kwestie, trouwens. Volgens Kasper is er een algemeen probleem van 'mismanagement' van de kerk.

Dat één kardinaal het Vaticaan viseert, is al hoogst uitzonderlijk. Suenens deed dat in zijn tijd ooit, door middel van een interview publiekelijk vragen stellen bij de anticonceptiva-encycliek Humanae Vitae. Sinds die dag gold hij in het Vaticaan als 'afgebrand'. Nu zijn er twéé kardinalen die met scherp schieten naar Rome. Naar kerkelijke begrippen is dat een halve volksopstand.

Der Spiegel

Dat uitgerekend een Oostenrijkse en een Duitse kardinaal vinden dat Benedictus XVI zich te laks opstelt jegens een Holocaustontkenner, zette natuurlijk de Duitstalige publieke opinie in rep en roer. Ook omdat de Holocaust in de voormalige landen van het Derde Rijk natuurlijk nog gevoeliger ligt dan in de rest van de wereld. Het vermaarde magazine Der Spiegel, een blad met een 'liberale' traditie in de Duitse betekenis van dat begrip, was vernietigend voor de man die na zijn pauskeuze zelfs in deze milieus op goodwill kon rekenen. Maar nu sloeg men terug: "Ein deutscher Papst blamiert die katholische Kirche'. Versta: die in Rome werkzame landgenoot maakt de goede naam van alle Duitsers te schande. Pak aan.

Vandaar ook dat Merkel zo kordaat uithaalde. En dat in Duitsland. Duitsland met zijn aparte geschiedenis van beladen concordaten, met het verhitte, niet aflatende debat over pausen die zich niet bemoeiden met de Jodenvervolging. Oorlogspaus Pius XII had kunnen weten wat er gebeurde, en had het moeten zeggen. Het betekent ook dat ook voor de Duitse christelijke achterban de schok zo groot is, dat een christendemocratische bondskanselier moét (maar ook kan) wegkomen met kritiek op deze Duitse paus. Ook al is Merkel zelf een protestantse, de invloed van de katholieke kerk op de CDU-CSU is groter en directer dan die van het Belgische episcopaat op de top van CD&V of cdH. Maar de Duitse discussie toont aan dat Benedictus XVI alle goodwill die hij sinds zijn aantreden genoot, vakkundig om zeep heeft geholpen.

Der Panzerkardinal

Want Ratzinger die zowaar populair werd, dat had tot 2005 geen mens voor mogelijk gehouden. Dat jaar keek de wereld met verbazing toe hoe de volslagen onsympathieke Joseph Ratzinger ineens leek te transformeren tot de minzame Benedictus XVI. Was het dan toch zo, zoals waarnemers die plotse 'softe aanpak' probeerden te verklaren, dat de functie de man maakt? Dat Benedictus 'paus' is, plaatsbekleder van Christus op aarde, een vaderfiguur voor alle gelovigen, en dat die menselijker en zachter moét zijn? Terwijl diezelfde man, toen hij nog Ratzinger heette, in Rome een functie bekleedde die hem onmogelijk populair kon maken. Hij was namelijk in 1982 door paus Wojtyla van München naar Rome gehaald om er hoofd van de Congregatie voor de Geloofsleer te worden. Vroeger heette die 'Inquisitie' of 'Heilig Officie', maar in de jaren 60 was die naam veranderd omdat het niet meer alleen de bedoeling zou zijn om foute theologen en praktijken te straffen, maar ook om positieve theologie aan te moedigen. Onder Ratzinger kwam van dat laatste absoluut niets in huis. 'Der Panzerkardinal' was zijn vriendelijkste bijnaam, 'Gods rott- weiler' de duidelijkste. Hans Küng, de gebroeders Leonardo en Clodovis Boff, Jacques Dupuis, Gustavo Gutiérrez, Johann Baptist Metz, Eugen Drewermann, Charles Curran, Bernard Häring, Edward Schillebeeckx... Het is maar een kleine greep uit de lange rij theologen die door Ratzinger gevi- seerd werden, veroordeeld vaak, of zich op zijn minst in Rome moesten komen verantwoorden.

Maar dat veranderde ineens allemaal met zijn pausverkiezing. Even, heel even leek het zelfs alsof Johannes-Paulus II eigenlijk niet zo'n bijzonder populaire paus was geweest. Dat zijn opvolger ineens nog beter, nog vriendelijker, nog populairder, nog pauselijker en wie weet zelfs heiliger was dan zijn nochtans redelijk imposante voorganger uit Polen. Nu geniet elke nieuwe paus wel van zo'n golf van enthousiasme, net zoals veel regeringen of presidenten massaal krediet krijgen als ze hun taak starten.

Nadeel wordt voordeel

De entourage van Benedictus wist dat hij een mogelijk imagoprobleem had, en werkte er dus hard aan om die handicap om te zetten in een voordeel. Ineens verschenen er lovende artikels over zijn privésecretaris, monseigneur Georg Gänswein, een moderne of op zijn minst niet onknappe medewerker. 'Sexy in soutane', als het ware. Benedictus zorgde zelfs voor plaatjes waar kranten en tijdschriften zo dol op zijn: met een brandweerhelm op zijn hoofd, met een of andere folkloristische outfit om zijn pauselijk pak, enzovoort.

Maar ook inhoudelijk deed hij zijn best de immer zo kritische publieke opinie te verrassen en door onverwachte maar zeer gesmaakte gestes voor zich te winnen. Zo ontving hij meteen na zijn verkiezing, op de dag zelf nota bene, de woordvoerder van de Sociëteit Pius X en de geschorste theoloog Hans Küng. Het leek op grote openheid, zowel naar progressief als naar conservatief. de progressieve geste was de theevisite van Küng: zijn 'oude vriend en collega', maar ook de dwarse theologieprofessor, auteur van ophefmakende boeken als Unfehlbar? ('Onfeilbaar?') en Existiert Gott? ('Bestaat God?'). Ratzinger lustte die boeken niet, enKüng verloor zijn leerstoel. Maar nu was er dus een vorm van verzoening.

De Sociëteit Pius X groepeert de volgelingen van de extreem conservatieve aartsbisschop Marcel Lefebvre (1905-1991). Lefebre wilde het Tweede Vaticaans Concilie niet aanvaarden: die bijeenkomst was naar zijn zin te democratisch, legde te veel eieren onder de Joden, stond te open naar andere godsdiensten, ondermijnde de exclusieve positie van het Latijn als liturgische taal...

In 1988 kwam het tot een spectaculaire breuk, toen Lefebvre - in plaats van de paus - zelf bisschoppen begon te wijden. Dat is een schismatieke daad, en dus kon Johannes-Paulus II niet anders dan hem excommuniceren. Het is trouwens deze groep waarvan de excommunicatie werd opgeheven door Benedictus XVI, en waardoor dus ook Williamson, een van die lefebvristische bisschoppen, zijn 'rehabilitatie' kreeg.

Maar Williamsons strapatsen waren in 2005 nog niet doorgedrongen tot de publieke opinie, vandaar dat er toen alom applaus was voor de ophefmakende 'openheid' van de nieuwe paus. En toen Benedictus XVI zijn eerste encycliek de titel Deus Caritas est ('God is liefde') meegaf, leek de paus zelfs zijn halsstarrigste critici te hebben ingepakt.

Onthutsende vaststelling

Of toch niet? In België was het de krasse oude theoloog Jan Grootaers die als een van de eersten (en enigen) openlijk vragen stelde bij dat zogenaamde 'zachte' pontificaat van Benedictus XVI. "Komaan", zei hij in een interview met deze krant, "Küng is inmiddels politiek ongevaarlijk. Küng is de sympathieke bliksemafleider voor het feit dat een paus voor het eerst praat met de geëxcommuniceerde Sociëteit van Pius X." Het was, achteraf gezien, een knappe voorspelling.

Want pr-operaties hebben ook hun beperkingen. Als 'het product' absoluut niet meer beantwoordt aan zijn imago, zal het snel afgelopen zijn met de goede naam. Die marketingwet overkwam ook Benedictus XVI. Hij wordt weliswaar niet meer 'Ratzinger' genoemd, maar hij is natuurlijk nog wel altijd dezelfde man. Het is onthutsend als je zijn mémoires leest, boeken die al tientallen jaren geleden uitgegeven werden, en merkt hoe de fel gecontesteerde beslissingen van de laatste jaren daarin al een vroege echo hebben. In Milestones, zijn herinneringen aan de periode tot 1977, zegt hij al dat het fout was dat het oude missaal zomaar werd afgeschaft. Als hij twintig jaar later als paus doet wat hij al dacht als professor en kardinaal, namelijk dat verbod op dat missaal opheffen, krijgt hij ineens de kwestie van het 'Goedevrijdaggebed van de Joden' in zijn nek. Maar hij geeft geen krimp, want au fond interesseert die Joodse kwestie hem niet. Ze is alleszins secundair aan wat hem écht aan het hart gaat, namelijk het in ere herstellen van een eeuwenoude traditie van gebeden en liturgie.

Als kardinaal kon Ratzinger het zich nog veroorloven een halve neuroot te zijn, een wereldvreemde intellectueel, overtuigd van het gelijk van zijn Kerk, een man die het zelfs niet slecht bedoelt als hij zegt dat de protestanten fout zijn. Hij is écht van mening dat de Joden uiteindelijk beter af zouden zijn met een terugkeer naar de enige echte kerk. Dat is geen vorm van Jodenhaat, voor hem, maar van oprechte liefde. Alleen ervaren de Joden dat even anders. En walgt de hele wereld bij de politieke consequenties van die op religie gestoelde overwegingen.

En zelfs de eigen gelovige achterban is niet meer mee. Bert Claerhout, ex-hoofdredacteur van Tertio en vandaag ondermeer werkzaam voor Braambos, ziet de recente Vaticaanse beslissingen met lede ogen aan: "Ik stel me grote vragen als ik zie wat voor een energie de paus en de curie steken in de verzoening met een kleine aartsreactionaire, extreem rechtse afscheuring. Ik ben niet tégen verzoeningen, maar destijds hadden diezelfde mensen heel wat minder consideratie met de Franse bisschop Gaillot. Terwijl diens vermeende 'fouten' al bij al veel kleiner waren dan die van de volgelingen van Marcel Lefebvre. Bovendien denkt Rome dat het goed is dat op die manier een schisma wordt tenietgedaan. Maar tegelijk grijpt men niet in bij dat veel grotere schisma dat zich voltrekt, namelijk dat met de eigen gelovigen. Die keren zich massaal van de kerk af. Of beter: de kerk laat hen koud. Ze zijn niet tégen de kerk. Het interesseert hen gewoon niet meer. En dat in een tijd dat er zo veel vraag is naar spiritualiteit, naar zingeving, naar geloof ook. Maar in dat 'stille schisma' steekt het Vaticaan minder energie dan het weer 'ophalen' van zo'n extremistische splintergroep."

Slechtste aller posities

Claerhout is overigens niet zomaar tegen elke 'oudere' invulling van geloof. "Ik heb nooit begrepen dat het Latijn van de ene op de andere dag werd afgeschaft. Ze hadden veel beter alle vormen toegelaten. Ik heb vorig jaar een tijd in Zuid-Frankrijk gewoond. Ik bezocht dan regelmatig een Latijnse mis in Nice. Dat was heel mooi, ontroerde mij ook door de herinnering aan mijn jeugd."

En zo manoeuvreerde het Vaticaan zich in de slechtste aller posities. De kritiek is messcherp, en dit keer ook 'van binnenuit': West-Duitse christenen, kardinalen allerhande. In de media verschijnen lijstjes met de 'flaters' van deze paus. Want hebben we nog niet genoemd: de Poolse aartsbisschop Wielgus, die een voormalige communistisch spion bleek te zijn; de belediging van moslims bij een toespraak in Regensburg, en de enormiteit toen hij in Zuid-Amerika ging vertellen dat bij de bekering van de indianen door de conquistadores absoluut géén gewelddadige cultuur werd opgedrongen. Integendeel, de indianen bogen blijmoedig voor de nieuwe God. En nu is er dus de zaak-Williamson, de 'gerehabiliteerde' bisschop die koppig de Holocaust blijft ontkennen.

Historische dag: de paus buigt

Hoezeer het Vaticaan klem zit, blijkt wel uit het feit dat er een mededeling komt uit Rome waarin Williamson ineens wél de duimschroeven krijgt aangedraaid. Nu zegt het Vaticaan wat vorige week niet werd uitgesproken: of de Holocaustontkenner trekt zijn woorden in, of hij is niet welkom in de kerk.

Het is dus een historische dag voor de kerk. De paus buigt. Het Vaticaan geeft toe. Goed, Merkel had Benedictus XVI uitdrukkelijk opgeroepen om zichzelf zonder omwegen uit te spreken, maar op zijn druk bijgewoonde woensdagaudiëntie, gisteren, deed hij dat niet. Maar voor de rest boog hij zo diep hij kan.

Het is de negatie van alles waar Ratzinger en zijn alter ego Benedictus tot nu voor stonden. Al zou je ook kunnen zeggen: een paus die zichzelf verloochent, plaatst zich helemaal in de traditie van Petrus ('Ik ken die man niet'): de heilige gave om ten eigen voordele snel van mening te veranderen. Het blijft een open vraag of ook ditmaal de kerk vooruit geholpen is.

Bert Claerhout, ex-hoofdredacteur van het het magazine 'Tertio':

Rome denkt dat een verzoening met de volgelingen van Lefebvre een goede zaak is, omdat zo een schisma teniet wordt gedaan. Maar men grijpt niet in bij een veel groter schisma dat zich voltrekt: dat met de gelovigen

n De omstreden Britse bisschop Richard Williamson wordt door het Vaticaan dan toch verplicht om zijn ondraaglijke Holocaustopvattingen af te zweren.

n De excommunicatie van de volgelingen van de oerconservatieve aarts- bisschop Lefebvre, onder wie Williamson, werd door Benedictus opgeheven.

n Kardinaal Schönborn van Wenen bond de kat de bel aan door te verklaren dat 'wie de Shoah ontkent, niet in een kerkelijke ambt kan worden hersteld'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden