Dinsdag 15/06/2021

Ben Johnson en het mysterie 9.79

9.79 liep Ben Johnson in de Olympische 100m-finale van Seoel. Met in zijn opgepompte lijf het anabole steroïde Stanozolol. Vandaag loopt '9.79' op het filmfestival van Toronto, een documentaire over de race. Johnson blijft bij zijn standpunt: hij is bij de controle geflikt door een 'Mystery Man', in opdracht van Carl Lewis. 'Of dat mogelijk is? Jazeker.'

De foto kent iedereen: 1988, het Olympisch Stadion in Seoel, Ben Johnson - rode trui, rode broek - wijst parmantig met één vinger in de lucht en kijkt uitdagend naar links, op zoek naar zijn grote rivaal Carl Lewis. Die buigt het hoofd, verslagen en vernederd door een tegenstander die hij haat. Michelinmannetje Johnson is de nieuwe olympische kampioen en de nieuwe wereldrecordhouder in 9.79. Heel even toch.

Het is een sprint die de BBC destijds de meest opwindende race aller tijden noemde en die begeestert en fascineert tot op vandaag. In juli verscheen het boek The Dirtiest Race in History van de Britse auteur Richard Moore. En momenteel loopt op het Toronto Film Festival de documentaire 9.79 van cineast Daniel Gordon. Ze reconstrueren beide de gebeurtenissen rond de sprintfinale.

"Het is het JFK-moment van de sport", zegt Moore. "De dag dat de sport haar onschuld verloor. Er is toen een deur open gegaan die we tot op vandaag niet dicht krijgen."

In het boek en in de film herhaalt Johnson zijn versie van de feiten: ja, hij gebruikte doping doorheen zijn carrière. Ja, hij zat aan de anabole steroïden. Cineast Gordon: "Charlie Francis, trainer van Johnson, had het idee: iedereen doet het. Clean lopen is je startblok een meter achteruit zetten."

Maar Johnson blijft één ding hardnekkig ontkennen: hij nam voor de olympische finale van 1988 geen Stanozolol. In Seoel had hij probleemloos door de controle moeten komen, zoals dat alle voorgaande keren was gelukt.

Johnson zegt dat hij is geflikt. Door een 'Mystery Man', die hem die dag in de controlekamer een gemanipuleerd biertje gaf en handelde in opdracht van Carl Lewis.

En hoe van de pot gerukt dat ook mag klinken: er was die dag echt meer aan de hand dan een positief plasje. Dat blijkt uit de reconstructie. Auteur Moore: "De Mystery Man was in de antidopingkamer. Hij dronk bier met Johnson en hij was daar gezet door het kamp Lewis."

Mystery Man

Maar het verhaal begint bij een Belg, bij prins Alexandre De Mérode, hoofd van de medische commissie van het IOC in 1988, en zo de eerste mens op aarde die wist dat Johnson positief had geplast.

Moore: "Aha, 'the prince...' Jong Sei Park, een Koreaanse laborant ontdekte Stanozolol in een blind urinestaal, hij wist niet van wie dat was. Alleen De Mérode had een lijst die de codes op de stalen linkte aan de namen van de atleten. Hij wist inderdaad als eerste dat het om Ben Johnson ging."

"Een detail: vier jaar eerder op de Spelen van Los Angeles had De Mérode een soortgelijke lijst bewaard in de safe op zijn hotelkamer. Toen hij op een dag thuis kwam, bleek de safe gestolen. Negen positieve stalen konden zo niet gelinkt worden aan een naam en zijn daarom ongestraft gebleven. (lacht) Maar dat is een ander verhaal."

Cineast Gordon: "Antidoping stond in 1988 in zijn kinderschoenen. De testers liepen mijlen ver achter op dopers. Het klassieke verhaal van 'cops and robbers'. En toch testte Johnson positief."

Moore: "Meteen toen Johnson hoorde dat hij positief had getest, begon hij over een 'Mystery Man'. Hij zei dat er 'een grote, zwarte man' in de kamer was. Ook Johnsons coach Charlie Francis had het over een mysterieuze man bij de dopingcontrole. Maar Francis zei 'een blanke man', daarom heeft de commissie het nooit als een relevante piste beschouwd. Coach Francis deed ook zijn beklag bij IOC-lid Dick Pound. 'Toch geen Stanozolol zeker. Daar verkrampen mijn atleten van.' (lacht) Die opmerking heeft Johnson ook niet echt geholpen."

Toch is het zeker dat de 'Mystery Man' bestaat. En dat hij met Johnson een biertje dronk tijdens de controle. Er bestaat een wazige foto van de twee samen op dat moment. Hoe dat kan? Moore: "Johnson kende de Mystery Man vaag. Hij kende het gezicht, niet de naam, daarom nam hij het biertje aan. Twee jaar voor de bewuste dopingcontrole waren ze samen op stap geweest na een meeting in Zürich. Ze hadden dezelfde interesses: drinken en vrouwenlopen. Ze moeten zich daar goed geamuseerd hebben, maar de Mystery Man vergat die avond wel één ding te zeggen: met name dat hij uitstekend bevriend was met Johnsons aartsvijand Carl Lewis. Die twee hadden samen gestudeerd. Daarom kun je je afvragen: was er bij die eerste ontmoeting al sprake van een duistere agenda?"

Het maakt de scène bij de dopingtest sowieso onwaarschijnlijk: Ben Johnson dronk vlak voor het plasje dat zijn leven zou ruïneren rustig een biertje met een intimus van Carl Lewis.

Moore: "De vraag is: hoe is de Mystery Man daar binnengeraakt?. Hij had geen officiële rol, geen accreditatie, maar hij zat er dus wel. Johnson zegt dat de entourage van Lewis hem binnenloodste. En weet je wat? Toen ik dat voorlegde aan Joe Douglas, de trainer van Lewis, gaf hij dat ook gewoon toe. Ja, zij hadden hem daar 'geplant'."

Mysterie opgelost dan? Het grote gelijk van Ben Johnson? Niet bepaald, want: the plot thickens. Moore: "Coach Douglas zegt dat de Mystery Man niet aangesteld was om iets in Johnsons drankje te doen, maar net om hem te controleren. Ze waren bang dat Johnson tijdens de test een maskeermiddel zou nemen. Of zijn staal zou manipuleren. Zo weinig geloof was er op dat moment in antidoping. Daarom hadden ze de Mystery Man gestuurd en hem een fototoestel mee gegeven. Om mogelijke sabotage te registreren."

Zowel auteur Moore als cineast Gordon probeerden de 'Mystery Man' te bereiken. Zijn identiteit is bekend: hij heet André Jackson en werkt vandaag in de diamantbusiness in Angola. Moore: "Jackson is een ontzettend charismatische figuur, dat hoor je, zelfs over de telefoon. Hij heeft een zachte, zwoele stem. Hij wilde aanvankelijk geen interview geven, maar begon dan toch twintig minuten te praten. Met heel cryptische bewoordingen: 'Misschien heb ik iets gedaan, misschien niet. Hij zei ook: 'Als Carl en Ben dat willen, kunnen we hier na al die tijd over praten. Maar ik neem in dit verhaal niet de leiding.'"

Open einde

Is er dan één, een verhaal? Zou er dan toch meer aan de hand zijn dan een dopinggebruiker die positief testte op doping. Gordon: "Dat is het net. Mystery Man geeft nooit een duidelijk antwoord. Hij zou naar Londen komen om 'on the record' een verklaring te geven. Alleen maar om op het laatste moment af te zeggen. Hij zegt: iedereen liegt over wat er bij die test is gebeurd. Alleen ik spreek de waarheid. Hij zegt heel duidelijk dat hij niet daar was om alleen maar foto's te nemen. Maar als je daarna vraagt: 'waarom dan wel?', dan klapt hij dicht."

Moore: "Dat is de sterkte van de Mystery Man. Alles wat hij zegt kun je dubbel interpreteren."

Gordon: "In mijn film hebben we een reconstructie gemaakt van wat er zou kunnen gebeurd zijn in dat kamertje. Met alle juiste rekwisieten. In die scène stopt iemand ook echt een pil in het blikje bier van Johnson. Mystery Man Jackson heeft dat stukje film gezien. Hij zei: 'Oh my god, alsof jullie erbij waren.' Ik vroeg natuurlijk: 'Inclusief de pil in het blikje?' Maar dan zegt Jackson: 'Nu ga ik zwijgen.'

Schrijver en cineast hebben dezelfde indruk: Jackson houdt ervan de Mystery Man te zijn. Moore: "Het staat zelfs zo op zijn LinkedIn-profiel: 'Mystery Man'. Het is mijn indruk dat hij zich goed voelt in die rol en de mythe graag in stand houdt. Ook dat kan een verklaring zijn voor zijn dubbelzinnig discours."

Zo is het verhaal rond Johnson een whodunit met open einde. "Mijn persoonlijk standpunt is simpel", zegt Moore. "Zou het kunnen dat Johnson geflikt is? Zeker en vast. Is het waarschijnlijk? Niet echt. Het is voor Johnson ook de enige manier om tot 'verlossing' te komen. Iets waar hij zich duidelijk aan vastklampt."

Gordon: "Ik verander elke dag van mening. Soms denk ik: 'ja, het is gebeurd. Het kan.' En 's anderendaags vind ik mezelf naïef. In mijn film komen alle acht de finalisten aan het woord. Iedereen spreekt heel open. Dus voor Jackson was dit een unieke kans om voor eens en altijd zijn verhaal te doen. Hij heeft ze gemist. En eerlijk gezegd: ik vrees dat we het nooit echt zullen weten."

'The Dirtiest Race in History' door Richard Moore. Uitgegeven bij Wisden Sports Writing ISBN: 9781408135952

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234