Woensdag 08/04/2020

Het oog van Peking

Belgische prof waarschuwt voor schimmige DNA-research van China

Op basis van DNA werken wetenschappers onder meer aan 3D-modellen van gezichten.Beeld rv

In wetenschapstijdschrift Nature waarschuwt bio-informaticus Yves Moreau (KU Leuven) voor onderzoek naar DNA-profilering. Voor het onderzoek naar die technologie blijkt dat er in China vaak DNA is verzameld bij onderdrukte minderheidsgroepen zoals de Oeigoeren. Onderzoekers in West-Europa blijken bij dat onderzoek betrokken. ‘Wetgevers, onderzoekers en uitgevers moeten wakker schieten.’

Borstels van wenkbrauwen of fijne streepjes. Dikke of dunne neus. Een hoog voorhoofd of een putje in de kin. Het menselijk gezicht varieert sterk, maar wie kijkt naar vader of moeder weet: genetica speelt een rol. Over de hele wereld gebeurt daar onderzoek naar. De kleur van de ogen of het haar kunnen wetenschappers al achterhalen op basis van DNA, maar beeld je een crime scene in, zonder getuigen, maar mét bloedsporen van de dader. Kunnen we dan een robotfoto maken op basis van dat DNA? En eventueel linken aan familieleden?

Volgens bio-informaticus Yves Moreau zijn honderden wetenschappelijke studies over DNA-profilering in China onethisch verlopen. Hij roept in een commentaarstuk op Nature de westerse ‘overheden, wetgevers, onderzoekers, reviewers en uitgevers’ op tot actie. Zijn commentaar komt voort uit een eigen studie, die nog niet gepubliceerd is, maar De Morgen kon inkijken. Moreau analyseerde 529 artikels over forensische genetica in Chinese publicaties tussen 2011 en 2018. Ze zijn vaak uitgebracht door internationale uitgevers zoals Elsevier en Springer Nature (dat ook tijdschrift Nature uitbrengt). 

Oeigoeren en Tibetanen

In meer dan de helft van die 529 artikels blijkt sprake van een co-auteur die werkt bij een Chinese veiligheidsdienst, zoals politie, leger, justitie of aanverwanten. “Er is een samensmelting van het onderzoek naar forensische genetica en de Chinese politie”, zegt Moreau aan de telefoon. Bovendien concentreert het onderzoek zich op de DNA-profilering van Oeigoeren en Tibetanen, twee minderheidsgroepen in China. Rekening houdend met hun proportionele aanwezigheid in China ten opzichte van de Han-Chinezen, is er 40 keer meer onderzoek naar forensische genetica bij Tibetanen, en 30 keer meer bij Oeigoeren. 

Die onderzoeken verschijnen bij toonaangevende uitgevers, hoewel ze bepaalde ethische standaarden niet naleven. Uitgevers rekenen er op dat een artikel langs een ethische commissie is gepasseerd, maar Moreau vond 17 publicaties terug die passeerden via een ethische commissie die afhangt van het Chinese ministerie van Justitie, exact dus de instelling die de etnische groepen in kwestie viseert. 

Beeld RV Science Direct

The New York Times bracht woensdag uit dat de onderzoeken bovendien gebruik maken van DNA-data die vermoedelijk onder dwang verzameld is. Het is al langer bekend dat China tussen 1 en 3 miljoen Oeigoeren opsluit in kampen in de provincie Xinjiang. In 2017 nam het ook bloedstalen, vingerafdrukken en irisscans af bij 19 miljoen mensen in Xinjiang, onder de naam ‘Physicals for All’.

Verschillende studies naar gezichtsmodellering maken gebruik van een DNA-dataset van 612 Oeigoeren. Gaven zij ooit hun vrije en geïnformeerde toestemming voor die staalname? En als ze die gaven, kan dat dan wel in een land waar die bevolkingsgroep arbitraire opsluiting riskeert? Bij dat onderzoek is bovendien een auteur betrokken van het Ministerie voor Openbare Veiligheid in Peking.

Intimiderend

Een andere auteur van die studie is Liu Fan, aan de slag bij datzelfde Ministerie, maar ook assistent-professor bij het Erasmus Universitair Medisch Centrum in Rotterdam. In The New York Times zegt het Erasmus dat Fans positie in China “volledig onafhankelijk” is van die in Nederland. De universiteit voelt zich niet verantwoordelijk “voor onderzoek dat niet onder het toezicht van Erasmus” gebeurt. 

Een kleine zoektocht in Web of Science levert 75 publicaties op van Liu Fan. Meer dan tweederde ervan is in co-auteurschap met Manfred Kayser, die de onderzoeksgroep in Rotterdam leidt. We vonden 48 publicaties terug met beiden als co-auteurs over het voorspellen van uiterlijke kenmerken of leeftijd op basis van DNA. 

Een collega van Yves Moreau aan de KU Leuven doet onderzoek naar het modelleren van een 3D-gezicht op basis van DNA. Peter Claes maakt zich ook zorgen over de ethische problemen die zijn collega aanstipt, maar nuanceert ook. “Er zijn wel degelijk reeds uitgevers die dergelijke artikels hebben geweigerd”, zegt Claes. “Bovendien heeft DNA-profilering op dit moment nog grote tekortkomingen, maar ik begrijp dat het voor een buitenstaander intimiderend overkomt.”

‘Wij weten alles over u’

Moreau heeft een andere visie daarover. “Een totalitaire staat gebruikt allerlei methodes om mensen psychologisch onder druk te zetten. Die technologie moet nog niet 100 procent nauwkeurig zijn om naar de doelgroep de boodschap te geven ‘wij weten alles over u’.”

Een van de medewerkers van Claes is een Chinese onderzoeker die hier werkt met een doctoraatsbeurs uit China. De publicaties die we van hem terugvinden gaan allemaal over 3D-modellen van gezichten op basis van DNA. In de onderzoeksreeks “Het oog van Peking” berichtte De Morgen al over Chinese inmenging aan onze universiteiten door studenten uit te sturen naar onze universiteiten. 

“Deze medewerker is intussen teruggekeerd naar China om het doctoraat van daaruit af te werken, sinds zijn visum is verlopen”, zegt Claes. “Op geen enkele manier was de Chinese veiligheidsdienst betrokken in zijn onderzoek. En ook die datasets met DNA van Oeigoeren hebben we nooit gebruikt.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234