Maandag 12/04/2021

Belgisch toprechter Chris Van den Wyngaert maakt balans op na Saddamproces

Ik wil Saddam Hoessein niet vrijpleiten, maar als je de doodstraf uitspreekt, moet je toch minstens een behoorlijk proces voerenOmgaan met de wreedheden blijft heel moeilijk. Je hoort op het tribunaal de mens op zijn slechtst. En je neemt dat mee naar huis

'De wapens blijven kletteren, maar het recht zwijgt niet meer'

'Saddam Hoessein had niet zo snel in Irak berecht mogen worden', zegt Chris Van den Wyngaert, rechter bij het VN-Joegoslaviëtribunaal in Den Haag. 'Ook de Serviërs, Kroaten en Bosniërs konden in eigen land geen recht spreken meteen na het trauma. Het zijn de internationale rechtshoven die dan de hete aardappel het best overnemen.' De kritiek dat die te log, te traag en te machteloos zijn, weegt volgens Belgiës toprechter maar licht. 'Wij tonen dat het wél mogelijk is de uitvoerders van enorme, politiek gekleurde misdaden te berechten.'

door Barbara Debusschere

In haar helrode toga hoort Van den Wyngaert dag na dag over de afschuwelijkste gruwelen die mensen anderen mensen aandoen. Maar de vinnige Antwerpse, een van de zestien permanente rechters bij het Joegoslaviëtribunaal, is na drie jaar daar allesbehalve een cynisch specialist geworden.

Het heeft geen haar gescheeld of Van den Wyngaert, die net de prijs van de Liga van de Mensenrechten kreeg, had voor een leven als zangeres gekozen. Vandaag staat ze met haar positie net onder de secretaris-generaal van de VN. Aan de muur van haar kantoor hangt de affiche van haar eerste optreden. Daarnaast rijen en rijen boeken over rechtspraak. "Het internationaal recht was onontgonnen terrein toen ik begon. Wij maken de regels terwijl we de misdadigers berechten."

Een van de grote mensenrechtenschenders, Saddam Hoessein, is net ter dood veroordeeld. De EU is tegen de doodstraf en protesteert. Is er nog een kans dat de straf omgezet wordt in levenslang?

Chris Van den Wyngaert: "Persoonlijk ben ik tegen de doodstraf en zowel dit tribunaal als het Internationaal Strafhof (ICC) zijn dat ook. Het druist in tegen de VN-standaarden. Men had ons gevraagd rechters in Irak op te leiden en Kofi Annan heeft dat geweigerd, net omdat de doodstraf daar nog bestaat. Ik vind die protesten dus maar logisch. Maar of het nog levenslang kan worden, betwijfel ik sterk. Het is erg verontrustend dat de eerste minister van Irak nu zegt dat hij hoopt dat die doodstraf nog voor het einde van het jaar uitgevoerd wordt. De leider van het land die dat doet nog voor het vonnis in beroep bevestigd is, dat kan echt niet."

Hebt u de indruk dat het proces eerlijk is verlopen?

"Er zijn nu wel harde bewijzen tegen Hoessein, maar de manier waarop die gepresenteerd zijn en de beperkte mogelijkheden die Hoessein had om zich daartegen te verdedigen, zijn een smet op die procedure. Er zijn advocaten en een rechter vermoord. De laatste rechter werd uit het proces gewipt omdat hij zogezegd te veel 'respect' toonde voor Hoessein. Ook problematisch is dat de baathisten (aanhangers van de partij van Hoessein, BDB) geen deel mogen uitmaken van die rechtbank. En dan nu die uitspraak van de eerste minister. Dat wijst allemaal op partijdige justitie. Ik wil Hoessein niet vrijpleiten, hé. Die man heeft veel bloed aan zijn handen. Maar als je dan al de doodstraf uitspreekt, moet je toch minstens een behoorlijk proces voeren."

De EU had Hoessein ook liever voor een internationaal Iraktribunaal zien verschijnen.

"Dat was inderdaad beter geweest. Hij had dan geen doodstraf kunnen krijgen en je zou een zuiverder proces hebben gehad. Een speciaal Iraktribunaal kan de twee kanten van het verhaal laten zien. Het meest logische zou zijn geweest dat Saddam voor het ICC was verschenen. Maar dat wordt dan weer niet erkend door de belangrijkste landen, zoals de VS."

Maar in hoeverre hebt u er begrip voor dat de Irakezen, die enorm geleden hebben onder Hoessein, hun eigen beul zelf willen veroordelen?

"Ik kan daar zeker begrip voor opbrengen, maar de vraag is of het geen mission impossible is. De manier waarop het nu gebeurt, is echt niet de goede. Bovendien is zelfs die rechtbank ter plekke niet helemaal een Irakese instelling, maar door de VS gecreëerd. De bezettingsmogendheid trok aan de touwtjes. Ik denk ook dat het menselijk onmogelijk is om zo kort na een conflict in het land zelf een rechtbank in het leven te roepen die sereen is. Charles Taylor (de voormalige Liberiaanse president, BDB) komt nu hier in Den Haag voor de rechter, precies omdat de spanningen in Liberia te groot zijn. Hier zien we dat ook. Vlak na de Balkanoorlogen waren ze in ex-Joegoslavië niet in staat onpartijdig recht te spreken. Natuurlijk niet. Zo'n land is daar psychologisch niet klaar voor. Wij hebben hier zowel Servische als Kroatische verdachten die terechtstaan. Ik zie niet in hoe men dat daar ter plekke zou doen."

De bezettingsmacht heeft ervoor gezorgd dat haar soldaten niet vervolgbaar zijn voor misdrijven die op Iraaks territorium zijn gebeurd. Hoe moeten Iraakse burgers mensenrechtenschendingen die door de bezettingstroepen zijn begaan, aanklagen?

"Dat is ook zo'n schandaal. Het was de bedoeling dat de coalitietroepen zelf voor de vervolging zouden zorgen. Maar in de praktijk zien we wetteloosheid. Abu Ghraib is er een schrijnend voorbeeld van. De VS hebben Lynndie England voor de rechter gesleurd, maar de mensen die het hogerop hebben aangemoedigd, zijn niet berecht. Die Iraakse burgers maken zeer weinig kans.

"In de VS is er een ongelooflijke achteruitgang van niet alleen de Amerikaanse rechtsstaat, maar van de hele internationale orde. De grote principes waarop de wereldorde na de Tweede Wereldoorlog was gebaseerd, was een verbod op agressie en oorlog, op mishandeling van de eigen burgers, de mensenrechten dus, en de nieuwe economische orde. Op alledrie de fronten breken de VS dat af. Ze voeren agressieoorlogen, schenden de mensenrechten, en de manier waarop de Amerikanen zich economisch opstellen is eveneens erg agressief. (heftig) Het dramatische is hun houding tegenover foltering. Als er een regel is die absoluut is, dan is het wel het verbod op foltering. Zelfs het recht op leven is dat niet want in sommige landen is er de doodstraf en er bestaat ook wettige zelfverdediging, waarbij je dus iemand mag doden. Maar folteren mag je nooit. En dat is nu op de helling komen te staan. De VS geven er een zeer enge interpretatie aan en ze laten niet toe dat internationale rechters erover oordelen."

Er was Europese medewerking bij de illegale uitleveringen van de CIA, er is Abu Ghraib. Denkt u dat er nog een weg terug is of vreest u dat andere landen nu veel makkelijker de VS zullen volgen in de uitholling van het recht in naam van de strijd tegen terreur?

"Ik mag hopen van niet en alvast in Europa moet het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens dat verhinderen. De medewerking aan de CIA-vluchten zijn eveneens een aanfluiting van het internationaal recht. Maar er is ten minste op gereageerd. In Italië zijn mensen ontslagen, er is een rapport over gekomen. Vroeger gebeurde het misschien ook maar werd het makkelijker onder de mat geveegd. Ook belangrijk is het grote verschil tussen de VS en Groot-Brittannië. Het House of Lords heeft, in tegenstelling tot de Amerikaanse tegenhanger, wel besloten dat Engelse rechtbanken bevoegd zijn om te oordelen over misbruiken van de troepen in Irak. Daar kunnen Iraakse burgers dus wel hun verhaal halen."

Welke impact heeft de dood van Slobodan Milosevic, de hoofdbeklaagde hier, gehad op dit tribunaal?

"Het is heel erg want we waren bijna aan het einde van de zaak in eerste aanleg. Maar dat betekent niet dat wij nu zwakker staan. Omdat hij steeds de topverantwoordelijke was, komen alle zaken die tegen hem liepen namelijk terug in andere processen. De zaak waar ik nu op zit, 'de drie van Vukovar', (drie Servische kopstukken staan terecht voor de executie van mannen die ervan verdacht werden Kroatische paramilitairen te zijn, BDB) is daar een voorbeeld van.

"Wij hebben al heel wat werk verzet. Er zijn 161 aanklachten en 60 zaken zijn al afgerond. We hebben daarmee als eerste aangetoond dat het mogelijk is om op een consequente en serene manier recht te spreken over megamisdaden die heel erg politiek gekleurd zijn en waarbij een heel staatsapparaat betrokken is. Alle nieuwe ad-hoctribunalen leren veel van ons. 'Als de wapens kletteren, zwijgt het recht', zei Cicero. Wel, ik denk dat wij laten zien dat dat niet meer zo hoeft te zijn.

"Bovendien hebben we invloed gehad op de rechtspraak in ex-Joegoslavië. Men is daar nu de eigen stal aan het uitmesten en eigen mensen aan het vervolgen. Ze nemen meer en meer zaken tegen mindere kopstukken van ons over. De drie van Vukovar staan hier terecht, maar zij die executies uitvoerden, zijn in Belgrado berecht. Dat is een grote stap vooruit. Wat wij doen, wordt via televisie, radio en internet gevolgd. De executievideo van de Schorpioenen (een Bosnisch-Servische elite-eenheid, aangeklaagd voor de executie van moslims, BDB) die hier getoond is bijvoorbeeld, dat heeft in Servië mensen wakker geschud. Ze konden niet langer zeggen: 'Wir haben es nicht gewusst.' Die zaak loopt daar nu hé. Dat is ook de bedoeling, want in 2009 sluiten wij de deuren. En de politiek daar, die eerst vijandig tegenover ons stond, werkt nu wel degelijk mee omdat ze zien wat we doen."

Maar ondertussen zijn die andere twee 'grote vissen', Mladic en Karadzic, nog steeds niet uitgeleverd, waardoor jullie onder enorme druk staan. Ziet u hen nog opdagen voor 2009?

"Ik heb geen flauw idee. Omdat de medewerking met de politici daar is verbeterd, kun je inderdaad de vraag stellen waarom ze niet worden aangehouden. Maar de realiteit is dat er nog steeds steun is bij de bevolking voor die mannen en dat zij dus makkelijk kunnen onderduiken. Wij proberen de VN er nu van te overtuigen dat, mochten Mladic en Karadzic toch uitgeleverd worden, er nog een stukje van het tribunaal kan blijven doorwerken."

Denkt u dat alleen al het bestaan van internationale rechtshoven machthebbers die nu mensenrechtenschendingen begaan, ontmoedigt?

"We kunnen dat hopen, maar of het ook zo is? Naar het schijnt heeft de aanhouding van Taylor wel een hele schokgolf door despotisch Afrika gejaagd. Maar ook in het nationale recht is het niet omdat er rechtbanken en de kans op bestraffing bestaan, dat de criminaliteit stopt. Dit tribunaal bestaat sinds 1993 en de slachtingen in Srebrenica vonden plaats in 1995. Ik maak mij op dat punt dus niet te veel illusies. Toch is het principieel van belang dat die cyclus van straffeloosheid doorbroken wordt. Misschien komt men er nog vaak straffeloos onderuit, maar toch zeker niet meer altijd."

Bij het ICC hier in Den Haag start nu de eerste zaak, het proces tegen de Congolese militieleider Thomas Lubanga. Wat is uw indruk over de werking van het ICC?

"Het is heel erg moeilijk. Een van de grote problemen is dat ze, zoals hier, werken in een politiek vacuüm. Men zegt dat de aanklager van het ICC te voorzichtig is in zijn aanklachten. Ik vrees dat het ICC ook een te grote rol voor de slachtoffers heeft voorzien, een beetje zoals bij ons na de Dutrouxhysterie. Het is allemaal goed en wel slachtoffers rechten te geven, maar hoe ga je dat allemaal concreet doen in een internationale procedure? Begin maar eens al die honderden, duizenden mensen uitgebreid te horen en schadevergoedingen te geven. Verder, tja, ze willen wel maar ze kunnen niet. Tot nu toe werken alleen de tribunalen die de steun van de VN hebben omdat de grootmachten daar achter staan."

U lag mee aan de oorsprong van de Belgische genocidewet. Die is onder druk van de VS afgezwakt. Vond u de kritiek, dat die wet politiek misbruikt zou worden, terecht?

"Ik vond die niet helemaal ten onrechte. Ik heb altijd gevonden dat die wet niet strijdig was met het volkerenrecht, maar politiek was ze niet verstandig. Op het einde is ze overstretcht: immuniteit werd opgegeven, staatshoofden vielen eronder en er weren onbeperkte mogelijkheden voor slachtoffers aan gekoppeld om naar de rechter te stappen. Ook buitenlandse slachtoffers voor feiten die niets met België te maken hebben, konden dat. Dat was vragen om problemen. Ik vind dat de mensenrechtenorganisaties mee geleid hebben tot die overstretching. Ze brachten te veel klachten aan waarvan men op voorhand wist dat ze niet haalbaar waren maar waar het er gewoon om te doen was die zaken met veel mediavertoon te openen."

Hoe gaat u hier om met alle wreedheden die u te horen krijgt?

"Dat blijft heel moeilijk. Je hoort hier de mens op zijn slechtst. En je neemt dat mee naar huis. We moeten enige afstand hebben, maar je mag zeker niet afstompen. Dan zou je de slachtoffers oneer aandoen. Het is een evenwichtsoefening. Een van onze belangrijkste taken is niet alleen recht spreken en bestraffen, maar geschiedschrijving, een volk het verhaal van een gitzwarte periode geven en de mythes ontkrachten. Want die zijn er altijd. Cijfers over doden en schade worden overdreven. Dat was na 9/11 niet anders. Het is een van de emotionele reacties op gruwel. Als rechter moet je afstandelijk maar zeker nooit gevoelloos al die botsende verhalen tot een geheel brengen dat zo dicht mogelijk bij de waarheid staat. Die volkeren snakken naar zo'n verhaal. Ze hebben het nodig om verder te gaan."

Hebt u lang getwijfeld vooraleer u uw loopbaan als professor aan de Universiteit van Antwerpen opgaf om hier te komen werken?

"Enorm lang. Ik deed dat zo graag, met studenten bezig zijn, en ik mis dat heel erg. Ik wou hier ook niet blijven en had om een korte zaak voor zes manden gevraagd. Even mee in de keuken staan is fantastisch. Het is dus veel langer geworden. Maar ik ga, als de boel hier sluit, terug naar mijn studenten met een heel pak ervaring die ik met hen zal kunnen delen. Ik dacht er iets van te kennen, maar de wet in de praktijk toepassen, dat is nog een ander paar mouwen."

Het Joegoslaviëtribunaal bestaat sinds 1993 en de slachtingen in Srebrenica vonden plaats in 1995. Ik maak mij dus niet te veel illusies. Toch is het principieel van belang dat de cyclus van straffeloosheid doorbroken wordt

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234