Vrijdag 06/12/2019
NAVO-oefening Trident Juncture in Noorwegen.

Defensie

Belgisch leger vertrouwt gps niet en traint opnieuw volop met kaart en kompas

NAVO-oefening Trident Juncture in Noorwegen. Beeld REUTERS

Belgische militairen moeten weer volop met kaart en kompas trainen. Niet uit nostalgie, maar uit noodzaak: de legerleiding is bezorgd over de kwetsbaarheid van gps-toestellen. Rusland heeft bewezen dat de signalen eenvoudig te verstoren zijn.

Oktober 2018. In het noorden van Noorwegen heeft de NAVO een enorme troepenmacht verzameld voor Trident Juncture, een militaire oefening van twee weken. Trident Juncture moet de wereld tonen dat de NAVO klaar is om zichzelf te verdedigen als het moet. Ruim 50.000 militairen uit 31 landen, waaronder België, 200 vliegtuigen, 60 oorlogsschepen en 10.000 voertuigen staan klaar.

En dan slaat het gps-signaal plotseling tilt.

Elektromagnetische guerrilla

Gps of voluit Global positioning system: we kunnen ons het leven zonder bijna niet meer inbeelden. Het navigatiesysteem is een uitvinding van het Amerikaanse ministerie van Defensie uit de jaren vijftig. Ondertussen cirkelen 24 satellieten in zes banen om de aarde. Op basis van de signalen die de satellieten constant uitzenden is het mogelijk om eenvoudig en nauwkeurig te navigeren. Een gezinswagen naar een vakantiehuisje in de Ardèche bijvoorbeeld. Maar evengoed een precisiebom van een F-16 naar een bunker van de vijand.

“Alle westerse legers gebruiken gps voor hun navigatie. Maar dat houdt ook risico’s in”, zegt een Belgische militaire bron. “Je wordt op die manier heel afhankelijk van één technologisch systeem. Een systeem dat bovendien kwetsbaar is.”

Tijdens Trident Juncture wordt die les geleerd. De NAVO-oefening wordt twee weken lang geplaagd door gps-storingen. Ook de burgerluchtvaart boven Noorwegen ondervindt hinder: piloten worden gewaarschuwd om niet blindelings op hun instrumenten te vertrouwen. Al snel wordt een schuldige voor de ellende aangewezen; niet verwonderlijk is dat Rusland. Russische ‘toeristen’ zouden met gps-verstoorders een elektromagnetische guerrilla hebben uitgevoerd.

Rusland heeft zich het afgelopen decennium steeds meer toegelegd op zogenaamde hybride oorlogsvoering. President Vladimir Poetin voert oorlog met het Westen, maar niet door zijn tanks erop uit te sturen. Wel via onrechtstreekse interventies, geheime operaties, chantage, grote cyberaanvallen, desinformatie en misleiding. 

Het bewust verstoren van gps-signalen past perfect in dat plaatje. Zo draaien de instrumenten van vliegtuigen op weg naar de luchthaven van Tel Aviv regelmatig dol. Volgens Israël zijn de storingen afkomstig van de militaire basis van Hmeimim in Syrië, goed 300 kilometer noordelijker. Hmeimim wordt uitgebaat door de Russische luchtmacht. Ook in het Litouwse Rukla, waar sinds kort Belgen deel uitmaken van de ‘afschrikkingsmacht’ tegen Rusland, duiken soms gps-storingen op.

Back to the future

Het is aan westerse legers om zich aan te passen aan die nieuwe realiteit. Door gps-signalen beter te beschermen: dit najaar testen Amerikaanse militairen in Duitsland nieuwe ontvangers die veiliger zouden zijn. Door in de tegenaanval te gaan: de NAVO werkt volop aan technologie om GLONASS en Beidoe – de Russische en Chinese tegenhangers van gps – uit de lucht te halen. En door voorbereid te zijn op situaties waarbij gps plotseling de weg kwijt is.

De Belgische krijgsmacht doet dat laatste al. Tijdens militaire opleidingen en trainingen wordt opnieuw meer aandacht geschonken aan navigatie met stafkaart en kompas, zeggen verschillende goed geïnformeerde bronnen. “Het is een beetje back to the future. Technieken die de laatste jaren in onbruik waren geraakt door de doorbraak van gps, komen nu weer op de voorgrond”, luidt het. 

Er wordt ook gekeken naar het Europese alternatief voor gps. Europa heeft sinds kort een eigen satellietnetwerk in de ruimte: Galileo. Zo kunnen de nieuwe voertuigen van de Belgische landmacht – de Franse Griffons en Jaguars – navigeren op zowel gps als Galileo.

Beeld dm

Een anekdote van een officier op rust. “Rond de eeuwwisseling kreeg ik de leiding over een bataljon, na een tijdje bureauwerk. Tijdens een training in Duitsland - op aartsmoeilijk terrein waarvan ik wist dat iedereen er de weg kwijtraakte – stelde ik een navigatieoefening op. Boven op de hoogste berg van het terrein volgde ik hoe verschillende groepjes van punt naar punt bewogen. Tot mijn verbazing verliep dat vlekkeloos. Ik kon het amper geloven. Achteraf begreep ik waarom: ze hadden allemaal een klein gps-toestelletje. (lacht) Ik wist dat niet. Trouwens: toen het daarna zonder gps moest, was het meteen veel minder.”

De legerleiding wil geen commentaar kwijt. “We communiceren niet over dit onderwerp omwille van de operationele veiligheid. We volgen de evoluties in dit domein van dichtbij op”, laat de persdienst per mail weten.

Drones

Nog dit: gps verstoren dient in Rusland niet alleen als een wapen, maar ook als een verdedigingsmiddel. 

Onderzoekers van de Amerikaanse denktank C4ADS ontdekten dat er iets vreemds gebeurt als Poetin zich in de buurt van een haven bevindt: de gps-toestellen van de schepen die er aangemeerd liggen, draaien in de soep. Hun signalen worden tientallen kilometers verplaatst, naar nabijgelegen luchthavens. 

Volgens de denktank komt dat doordat Poetin reist met mobiele gps-verstoorders in zijn gevolg, apparatuur die maakt dat commerciële drones uit zijn buurt blijven. Hun signaal wordt verstoord, waardoor ze denken dat ze zich boven een luchthaven bevinden. In veel commerciële drones zit een veiligheid ingebouwd waardoor ze landen of zichzelf uitschakelen als ze zich in het luchtruim boven een luchthaven bevinden.

NAVO-oefening Trident Juncture. Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234