Donderdag 09/12/2021

België, parking voor zwarte dollarmiljoenen uit Oekraïne

Wie de Oekraïense president Leonid Koetsjma en zijn entourage in verband durft te brengen met corruptie en witwasserij lijkt Russische roulette te spelen. Ook in België, zo stelde Caspar Naber vast.

Een journalist uit Kiev moest zijn artikelen over fraude in kringen rond het staatshoofd met de dood bekopen. Een Vlaamse zakenpartner van de rechterhand van Koetsjma kreeg doodsbedreigingen toen hij verdachte financiële transacties wou melden. Een Brusselse onderzoeksrechter die een witwasonderzoek voert tegen de Oekraïener moest door diens entourage in Antwerpen worden omgekocht. De nieuwe ambassadeur van België kreeg nog voor zijn vertrek naar Kiev een waarschuwing. Het resultaat: ernstig bekoelde relaties op gerechtelijk en ministerieel vlak. Voor Buitenlandse Zaken reden voor diplomatiek overleg, binnenkort.

Offshoremaatschappijen in belastingparadijzen als Mauritius, de Seychellen en de Maagdeneilanden spelen een centrale rol in het witwasonderzoek tegen Alexander Volkov, sinds jaar en dag de rechterhand van de Oekraïense president Leonid Koetsjma. Volgens sommigen is niet Koetsjma maar Volkov de werkelijke machtigste man in de voormalige sovjetrepubliek. Dat hij veel macht heeft, blijkt uit de bevindingen van Brusselse speurders. Die namen de voorbije drie jaar de geldstromen onder de loep tussen de Oekraïne en Volkovs offshoremaatschappijen en privé-rekeningen. Ze ontdekten dat bij dit internationale financiële verkeer ook twee Belgische vennootschappen waren betrokken.

De eerste, VDS Trading, bleek opgericht in Antwerpen. Ze had haar maatschappelijke zetel in de beruchte Antwerp Tower aan de De Keyserlei. De kantoortoren raakte bekend via de entourage van Boris Birstein, in gerechtelijke kringen bekend als een lid van de Russische maffia. Een van de Belgische vennoten van VDS Trading ontdekte al vrij snel dat er iets niet in de haak was. Hij stelde aan de hand van rekeninguittreksels vast dat buiten zijn medeweten geld van de vennootschap was overgeschreven naar een andere rekening. En die bleek geopend door Volkov zelf.

Toen de Belg zijn vennoot om opheldering vroeg, kreeg hij het advies zich met zijn eigen zaken te bemoeien. Daarop liet de Vlaming de Rus weten dat hij de verdachte transacties zou melden aan de bevoegde instanties. Dat leverde hem doodsbedreigingen op, waarna de Belg in Dendermonde klacht indiende en uit vrees voor zijn leven onderdook.

Het tweede Belgische vennootschap die de speurders tegenkwamen in het Volkov-onderzoek bleek gevestigd in Melsele, tussen Beveren en Antwerpen. De firma VNV stond in tegenstelling tot VDS Trading niet op naam van Volkov zelf maar op die van zijn vrouw. Zij was gedelegeerd bestuurder. Niettemin had haar echtgenoot wel het oprichtingskapitaal gestort. De speurders stelden vast dat dit bedrag toevallig overeenstemde met dat van de facturen van de aankoop van een Roll's Royce en van een Bentley. Bestond de firma aanvankelijk uit een garagecomplex en een showroom, later kwamen daar ook nog twee woningen en en hangar bij. Al had Volkov officieel niets te maken met VNV, de aankoop van de onroerende goederen werd betaald met een cheque van een van zijn offshoremaatschappijen en ondertekend door hemzelf.

Op basis van deze vaststellingen namen de Brusselse speurders Volkovs offshoremaatschappijen onder de loep. Vier van de zes bleken geen enkele activiteit te hebben. Niettemin was er druk betalingsverkeer van en naar hun rekeningen. De onderzoekers stelden vast dat er regelmatig stortingen gebeurden vanuit Oekraïne. Het geld werd vervolgens afgehaald en/of overgeschreven naar privé-rekeningen van Volkov. In totaal beschikten zijn offshoremaatschappijen over een tiental bankrekeningen. Aan elke rekening bleken twee kredietkaarten verbonden: Visa en Eurocard. En die werden allemaal gebruikt, vaak op dezelfde dag.

De vaststellingen versterkten de vermoedens van verduistering en het witwassen van geld uit de Oekraïense schatkist, door de speurders geschat op ongeveer 6 miljoen dollar (275 miljoen frank). De Belgische rekeningen van Volkov (bij de Kredietbank in Melsele) werden geblokkeerd. In totaal stond er voor ruim 100 miljoen frank aan dollars op geparkeerd. Tegelijk werden de onroerende goederen en het wagenpark in beslag genomen.

De Brusselse onderzoeksrechter Colette Callewaert nodigde Volkov uit voor een gesprek. De uitnodiging bleef onbeantwoord tot juni 1998. Toen kon de magistraat de Oekraïener eindelijk gedurende twee dagen aan de tand voelen, maar veel wijzer werd ze daar niet van. De verdachte beantwoordde de meeste vragen met: "weet ik niet meer" en "moet ik opzoeken in mijn boekhouding". Volkov beloofde zijn ondervragers de antwoorden binnen de maand op te sturen. Ook die belofte kwam hij nooit na. De weinige overschrijvingen die de politicus zich wel kon herinneren, hadden volgens hem betrekking op contracten, afgesloten door zijn offshoremaatschappijen. Een opmerkelijk antwoord, omdat hij vlak voordien aan de speurders had bekend dat die maatschappijen niet actief waren. Die verklaring trok Volkov achteraf in. Naar zijn zeggen had de Rusische tolk die bij het gesprek aanwezig was hem verkeerd begrepen.

Van een van de contracten zei Volkov zich te herinneren dat ze verband hield met de verkoop van Oekraïense kolen aan Moldavië. Zijn firma in de Oekraïne was hierbij opgetreden als tussenpersoon. Dat de koper een bedrijf was op naam van Boris Birstein (wiens naam de speurders ook al waren tegengekomen bij het onderzoek naar Volkovs Antwerpse firma), heette toeval te zijn. Dat er betaald was in dollars hield volgens Volkov verband met de inflatie. Om dezelfde reden, zei hij, was de koopsom vanuit Moldavië via België naar de Oekraïne getransfereerd. Vonden de speurders wel bewijzen van storting van de dollars vanuit Moldavië: dat dit geld van Volkovs Belgische rekeningen was doorgesluisd naar zijn vaderland, konden ze nergens uit afleiden.

Volkov verklaarde dat de koopsom rechtstreeks was betaald aan de Oekraïense steenkoolmijn. Die bleek niet meer te beschikken over de verkoopdocumenten omdat ze die volgens de Oekraïense wetgeving maar drie jaar moest bewaren. De directeur van de mijn bleek niet meer in functie en onvindbaar. In de hoop toch te kunnen uitmaken of de mijn het geld had ontvangen, wendden de Brusselse speurders zich via een rogatoire commissie tot het Oekraïense gerecht. Daarbij werd een beroep gedaan op de verbindingsofficier van de Belgische rijkswacht in Moskou. Die zocht rechtstreeks contact met het parket-generaal in Kiev.

Dat de Brusselse speurders niet gauw even zelf naar de Oekraïense hoofdstad afreisden, had te maken met bedreigingen. Via een informant van de gerechtelijke politie uit Antwerpen hadden de onderzoekers vernomen dat ze best welkom waren in Kiev, maar dat ze wel moesten weten dat ze hun vaderland daarna niet direct meer zouden terugzien. Dezelfde informant had in de Antwerpse entourage van Volkov verder vernomen dat onderzoeksrechter Callewaert moest worden omgekocht. En als dat niet onmiddellijk zou lukken, beloofde Volkov meer geld te zullen sturen. Een officieel antwoord op het Belgische verzoek tot rechtshulp aan Oekraïne kwam er nooit. Uit protest tegen die gang van zaken gaf het Brusselse gerecht ook geen gevolg meer aan soortgelijke verzoeken uit Oekraïne.

Blijkbaar kreeg Volkov de Belgische vragen wél te zien. Via zijn nieuwe raadsman in Brussel ontving het parket in juli vorig jaar een kopie van een bijzonder document. Daaruit bleek dat het onderzoek dat in de Oekraïne was opgestart tegen Volkov, op aangeven van twee parlementsleden die naar aanleiding van het witwasonderzoek in Brussel naar het parket-generaal waren gestapt, niets had opgeleverd. Volgens het schrijven werd de zaak door het Oekraïense gerecht geklasseerd en stelde het Volkov buiten vervolging. Het ministerie van Justitie in Kiev zou een kopie van die beslissing hebben opgestuurd in juli vorig jaar, samen met het antwoord op de Belgische vragen. Het Brusselse parket, noch de ministeries van Buitenlandse Zaken en Justitie ontvingen die stukken. Ook bij de ambassade kwam het antwoord niet binnen.

Wel arriveerde er een brief van het parket-generaal in Kiev. Het vroeg de Belgische minister van Justitie om op te treden tegen zijn dienaars. Want: de Belgische verbindingsofficier in Moskou had volgens de procureur-generaal geen rechtstreeks contact mogen zoeken met hem, maar de diplomatieke weg moeten bewandelen of het Oekraïense ministerie van Justitie moeten inschakelen. Door dat niet te doen liet België volgens Oekraïne blijken rechtstreeks belang te hebben bij de zaak...

De verstoorde relatie tussen het Brusselse en Oekraïense gerecht zit minister van Buitenlandse Zaken Louis Michel (PRL) dwars. De bedreigingen aan het adres van de kersverse Belgische ambassadeur in Kiev ook. Vandaar dat binnenkort een vergadering wordt belegd op het kabinet. Vertegenwoordigers van Buitenlandse Zaken, Justitie en gerecht bespreken de problemen op diplomatiek niveau.

Het witwasonderzoek tegen Volkov werd noodgedwongen afgesloten. De onderzoeksrechter maakte het dossier onlangs over aan het parket. Substituut Merckx, die met de zaak is belast, verklaarde aan De Morgen nog geen tijd te hebben gehad het dossier te lezen. Zodra hij dat gedaan heeft, zijn er twee mogelijkheden. Als de magistraat vaststelt dat het onderzoek niet volledig is, stuurt hij het dossier terug naar de onderzoeksrechter die nieuwe onderzoeksdaden kan laten verrichten. Vindt de substituut dat het onderzoek wel volledig is, dan moet hij uitmaken of er voldoende bewijzen zijn tegen Volkov. Is dat niet het geval, dan zal de Oekraïener buiten vervolging worden gesteld door de raadkamer. Is er wel genoeg belastend materiaal tegen de volksvertegenwoordiger, dan zal de substituut diens verwijzing vragen naar de correctionele rechtbank. De kans dat Volkov daar ooit zal verschijnen, lijkt bijzonder klein.

De huidige advocaat van Volkov gaf geen gevolg aan onze verzoeken om een weerwoord van zijn cliënt. Die reageerde in 1998, bij monde van zijn toenmalige raadsman, wel op het eerste artikel over het Brusselse onderzoek tegen hem. Volkov nodigde de journalist uit om op zijn kosten naar Kiev te komen. Als de gerechtsverslaggever er een vakantie aan vast wilde knopen, kon dat ook. Alles leek mogelijk tot de journalist garanties eiste in verband met de berichtgeving. Een door hem én Volkov ondertekende verklaring waarin zwart op wit zou staan dat de verslaggever niet verplicht was louter positief te schrijven over de rechterhand van de president. Het laatste dat toen vanuit Kiev werd vernomen was dat zowel de journalist als het Belgische gerecht zich "voor de kar van de oppositie had laten spannen". Een voor de hand liggende reactie, aangezien Oekraïne afstevende op verkiezingen.

De stembusgang werd gewonnen door Koetsjma. Hij raakte onlangs in opspraak door uitlatingen van oppositieleider Olexander Moroz. Die houdt de president verantwoordelijk voor de ontvoering en mogelijk ook de dood van de Oekraïense journalist Georgiy Gongadze die openlijk durfde te schrijven over corruptie in kringen rond Koetsjma. Geheime bandopnames in handen van de Volkskrant lijken dat te bewijzen. Daarop is duidelijk hoorbaar hoe plannen worden gesmeed om de reporter te laten ontvoeren door 'Tsjetsjenen' (in het Russisch synoniem voor zware jongens). De Oekraïense regering beloofde de tapes op hun echtheid te laten onderzoeken. Ruim vijfduizend burgers betoogden dinsdag in Kiev tegen het gebrek aan persvrijheid in de gewezen sovjetrepubliek, die kandidaat is om lid te worden van de Europese Unie.

Toen een Brusselse magistrate vervelende vragen stelde aan de rechterhand van de president, kwam er vanuit Oekraïne een eenvoudige reactie: 'Koop haar om'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234