Dinsdag 18/01/2022

Reportage

Begon hier de mens te tekenen?

null Beeld Foto Kinez Riza
Beeld Foto Kinez Riza

De geschiedenisboeken moeten worden herschreven, vinden ze op Sulawesi, nu blijkt dat daar zo'n 40 duizend jaar geleden de oermens zijn eerste streken op een rots zette. Maar er is ook vrees.

VAN ONZE CORRESPONDENT MICHEL MAAS

Een vleermuis heeft zijn klauwen in 40 duizend jaar geschiedenis gezet en hangt daaraan te slapen. Als de bezoeker van de grot hem beschijnt met een zaklamp trekt hij zijn vleugels over zijn ogen. Even later is hij wakker en verlaat verstoord zijn koele donkere spelonk. Hij vliegt rakelings langs het hoofd van de indringer. Die tast met zijn licht de wanden af, op zoek naar onbevattelijk oude kunst.

De grot geeft zich niet zomaar prijs. Het plafond en de wanden zitten vol met wittige vlekken, en alleen een geoefend oog ziet daaronder de silhouetten van handen die oermensen hier in okeren tinten hebben vereeuwigd. "Kijk, daar!", probeert de archeoloog. "Waar?" "Daar." Pas dan onthult de lichtstraal de contouren van vijf vingers, teer en wazig als vitrage, maar als je ze eenmaal ziet, is het onmiskenbaar. En al gauw zie je er meer, en geloof je de archeoloog op zijn woord als hij zegt dat het in deze grot wemelt van de schilderingen.

"De menselijke beschaving begon in Indonesië." Hoeveel nationale trots past er in een krantenkop. Indonesië heeft ineens weer iets om trots op te zijn: kortgeleden is ontdekt dat de tekeningen in de grotten van Leang Leang minstens zo oud zijn als die in Europa, en "dat is heel sexy", zegt archeoloog Budianto Hakim. "De regering kan er de nationale trots mee aanwakkeren. Ik ben ook trots, zeker. Dat hier veertigduizend jaar geleden al mensen woonden die kunst maakten."

null Beeld RV
Beeld RV

"Trots, maar bezorgd"

De geschiedenisboeken moeten worden herschreven, zegt hij. "150 jaar lang hebben ze gedacht dat de beschaving in Europa begon en van daaruit verder de wereld in trok. Nu weten wij dat de Europese en de Indonesische beschavingen tegelijkertijd bestonden." Hoe dat kan, waar de oermensen vandaan kwamen, hoe zij hier kwamen? Het zijn nog raadsels. Maar dat zij veertigduizend jaar geleden hier waren, dat is zeker.

De witte vlekken op het plafond hebben het verraden. Dat is kalkafzetting die boven op de schilderingen is gegroeid. In dat kalk zit uranium, en dat uranium is heel nauwkeurig te dateren. Australische en Indonesische archeologen publiceerden hun bevindingen twee weken geleden in het tijdschrift Nature. En dat heeft de wereld in rep er roer gebracht.

Eerlijk gezegd jaagt de betekenis van hun ontdekking de Indonesiërs schrik aan. Budianto"s collega Muhammad Ramli, mede-auteur van het Nature-artikel: "Wij zijn natuurlijk trots, maar tegelijk ook bezorgd. Hoe gaan wij deze vondst beschermen? Al deze schilderingen? Eerst waren zij alleen van ons, maar nu zijn zij van de hele wereld."

null Beeld Foto Kinez Riza
Beeld Foto Kinez Riza

Selfies en groepsfoto's

Zijn angst is begrijpelijk. Nu al komen elk weekeinde busladingen scholieren naar Leang Leang om de okeren handafdrukken en een tekening van een zwijnhertje (babi rusa) van dichtbij te bekijken. In 2010 hebben ze betonnen paadjes gelegd en stevige ijzeren trappen gemaakt tot vlak onder de schilderingen. De kinderen lachen en maken selfies en groepsfoto's en haasten zich langs de schilderingen zoals Nederlandse kinderen zich langs De Nachtwacht haasten. Ze kennen de tekeningen uit hun schoolboeken. Die boeken weten nog niet hoe bijzonder zij zijn, en de kinderen ook niet, maar allemaal zijn zij trots, 'bangga', als je het ze vertelt.

De toeristen en de kinderen worden naar twee grotten gedirigeerd, waar zij goed in de gaten gehouden worden. Maar in de omtrek liggen nog 91 beschilderde grotten, en Ramli en Budianto huiveren bij de gedachte hoe zij die allemaal moeten gaan beheren.

De vleermuis woont in een van de niet-openbare grotten. De tocht daarnaartoe is niet wat je ervan zou verwachten. Je parkeert de auto aan de kant van de weg van Leang Leang naar Makassar en steekt een verdord rijstveld over. Geen moeizame tocht met hakmessen door de jungle, geen ijzingwekkende klauterpartijen, geen gekruip door verscholen tunneltjes.

De rotsige heuvels van Leang Leang staan als harde bulten in het landschap. Het zijn steile losse bergen, zoals je die wel ziet op Chinese prenten, of in Ha Long Bay in Noord-Vietnam. Je loopt er zo naartoe. En als je er bent, hoef je nooit lang te zoeken naar een grot.

Een boer heeft een deel van deze grot in gebruik als opslag voor koeienvoer. Een stukje verderop is de grond bezaaid met schelpen. Budianto laat zien dat de toppen van de schelpen zijn afgebroken: "Iemand heeft ze hier zitten opeten." Wie dat was en wanneer, weet niemand. Er zijn rapporten dat in 1902 nog mensen in deze grotten woonden, maar niemand weet of dat afstammelingen van de eerste grotbewoners waren.

Opgravingen hier moeten nog beginnen. In 1970 hebben ze bij de hoofdgrot een menselijk skelet gevonden, maar zelfs dat hebben ze nog niet fatsoenlijk kunnen onderzoeken. Dna-onderzoek op de omwonenden zou leuk zijn. "Wist je dat mensen hier altijd een witte handafdruk zetten als zij een nieuw huis hebben gebouwd? Misschien is er geen enkel verband, misschien wel. Er is nog zoveel blanco", zucht Budianto.

En intussen komen steeds maar meer mensen om het beroemde zwijnhertje, 'babi rusa', en de handen te zien. Aanraken lukt net niet, maar hun hete adem, het zweet, de luchtvervuiling, de kalk, het regenseizoen, het droge seizoen en alles werkt mee om de schilderingen aan te tasten. Het zwijnhertje is desondanks erg rood, en de handcontouren zijn opvallend bruin, en dat is geen toeval. "Zo zijn zij makkelijker te fotograferen", bekent Ramli.

"In de jaren tachtig zijn deze schilderingen geconserveerd. Zij zijn beter zichtbaar gemaakt." Hij schaamt zich een beetje om het te vertellen: "Ik geloofde het zelf niet toen ik het hoorde op de opleiding archeologie: zij zijn gewoon overgeschilderd. Met verf. Zij zijn niet meer origineel."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234