Woensdag 02/12/2020

Beetje respect voor de doden graag

Na een zes jaar durende renovatie ging afgelopen weekend het Musée de l'Homme in Parijs opnieuw open. Vroeger stelde het zonder gêne duizenden menselijke resten tentoon. Vandaag de dag ligt dat wat gevoelig, zoals blijkt uit de nieuwe opstelling.

Sinds 1937 focust het antropologische Musée de l'Homme in Parijs op de mens in al zijn aspecten. In het kader daarvan stelde het ooit zijn hele collectie menselijke resten tentoon, tot een 'opgezette Hottentottenvrouw' toe. Maar op dat vlak zijn de zeden veranderd: antropologen stellen zich steeds meer de vraag wat je kunt tonen en wat niet. En die vraag situeert zich in juridisch niemandsland.

In Frankrijk boog een ethische commissie zich over de kwestie. Het gevolg is dat het Musée de l'Homme bijvoorbeeld geen foetussen of naakte lichamen meer toont. Ook geïdentificeerde resten liggen gevoelig, omdat nabestaanden hun akkoord moeten geven.

Koppensnellers

Hoe zit het bij ons? "We vinden het acceptabel, op voorwaarde dat het een duidelijk educatief doel dient en dat de hang naar sensatie ontbreekt", zegt Kim Quintelier, fysisch antropoloog bij het Vlaamse Agentschap Onroerend Erfgoed. "Menselijke overblijfselen moeten daarom altijd vergezeld zijn van voldoende verklarende informatie. Want hoewel er veel interesse is om de archeologische opgravingen van menselijke resten te zien, kunnen sommigen er ook geschokt op reageren. Daarnaast moet volgens de ethische code (opgesteld door de International Council of Museums, RB) ook de fysieke integriteit van de resten verzekerd zijn."

In ons land blijft het debat voorlopig uit. "Er bestaat geen sterk publiek verzet tegen de verstoring van oude menselijke resten", zegt Quintelier. "We proberen altijd het nodige respect op te brengen voor de stoffelijke resten van onze voorouders gedurende het hele proces van opgraven, studie en bewaring."

Dat bewaren is nodig voor later onderzoek. "Het biedt onder meer mogelijkheden tot het ontwikkelen en uittesten van nieuwe methoden en technieken", zegt Quintelier. "Door deze nieuwe ontwikkelingen kan uit oude skeletcollecties nieuwe informatie gehaald worden, of kunnen we conclusies van vroegere onderzoekers herevalueren."

Zo huisvest het Brusselse Jubelparkmuseum een groot aantal Egyptische mummies. Voor de tentoonstelling Sarcofagen - onder de sterren van Noet, die vorige week opende, werden tien menselijke lichamen onderworpen aan een nieuwe, medische analyse met behulp van CT-scans. Ook dat gebeurt met het nodige respect, klinkt het. De eerste resultaten van het onderzoek worden in de expo aan het publiek getoond.

Het museum krijgt zelden kritiek op het tentoonstellen van dode mensen. Al zorgen sommige stukken wel voor discussie. "De gekrompen hoofdjes van de Jivaro-indianen uit Ecuador, bijvoorbeeld", zegt Ann Calluy, hoofd communicatie van het Jubelparkmuseum. "Dat gaat dan over wat de koppensnellers met die hoofden hebben gedaan. Ook nazaten van Maori-krijgers uit Nieuw-Zeeland, wier hoofden soms als oorlogsbuit werden bewaard, hebben er wereldwijd bezwaar tegen dat hun voorouders in een museum staan."

Algemeen rechtsgevoel

Of dat juridisch mag, overledenen tentoonstellen, is een grijze zone in onze wetgeving. In Frankrijk is er sinds 2008 een wetsbepaling die stelt dat het respect voor een menselijk lichaam 'niet ophoudt bij de dood'. In België is er niet één wetsartikel maar zijn er verspreide bepalingen, zoals over grafschennis.

"Het tentoonstellen van overblijfselen kan, als het niet in strijd is met het algemene rechtsgevoel", zegt Frederik Swennen, professor personenrecht aan de Universiteit Antwerpen. "Zo stoot de anatomie-tentoonstelling Körperwelten vaak op kritiek, onder meer omdat de herkomst van de lijken dubieus is. Het gaat dan niet over de persoonlijke rechten van de overledene, maar om het algemeen belang."

Daarnaast mag de overledene niet herkenbaar of traceerbaar zijn. Toch heeft een overledene geen recht op privacy. "Dat begint bij de geboorte en stopt bij het overlijden", zegt Swennen. "Daarom worden zulke zaken bekeken vanuit de nabestaanden en hun recht op nagedachtenis. Als een skelet bijvoorbeeld beledigend wordt opgesteld, kunnen de erfgenamen stellen dat hun nagedachtenis aan de overledene wordt geschaad. Een analoge redenering werd gemaakt bij het publicatieverbod van de biografie van Julien Schoenaerts, op verzoek van zijn zoon Matthias."

Al is het laatste daarover nog niet gezegd. "Ik vind dat het recht op privacy ook voor doden zou moeten gelden", zegt Paul De Hert, professor privacyrecht aan de VUB. "Juristen beroepen zich op een bepaling uit het burgerlijk recht die bescherming na overlijden zou uitsluiten. Ik vind het spijtig dat de privacycommissie die bepaling tien jaar terug ook van toepassing heeft verklaard op de privacywetgeving."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234