Zondag 27/09/2020

Beestig

Waarom noem ik mormel zowel als monster beide 'hond'? Wat is een hond dan?

Het treurigst zijn de boeken die verloren zijn gegaan. De ruim zeventig toneelstukken van Aeschylos, van de ongeveer tachtig die hij er heeft geschreven. De meer dan honderd toneelstukken van Sofocles, ook van hem resteren zeven stukken. Euripides schreef er rond de negentig, waarvan er achttien het hebben overleefd. Allemaal voorstelbaar verlies: de boekdrukkunst bestond nog niet. Maar wat te denken van Love's Labour's Won van William Shakespeare, dat nota bene duizendvoudig gedrukt schijnt te zijn!

Net als van de genoemde Griekse tragedieschrijvers is het grootste deel van het werk van de filosoof Aristoteles verloren gegaan, naar schatting zo'n tachtig procent. Curieus genoeg weten we vrij nauwkeurig waarover die boeken gingen. De Griek Diogenes Laërtius schreef waarschijnlijk in de derde eeuw na Christus een geschiedenis van de Griekse filosofie, en hij somt de boeken op die Aristoteles geschreven heeft. De lijst geeft zo'n honderdvijftig titels, maar volledig is Laërtius niet, want de Ethica en de Metafysica, twee van de invloedrijkste boeken van Aristoteles, zijn niet vermeld.

Diogenes zegt dat hij het gepast achtte de boeken allemaal op te sommen "omdat het de uitmuntendheid van de man op alle gebieden van het wetenschappelijk onderzoek aangeeft". Dat kun je wel zeggen! Aristoteles schreef over retorica, opvoeding, vriendschap, argumentatie, de ziel, politiek, planten en dieren, tekens die wijzen op storm, mythologische dieren, astronomie, muziek, economie, wetten, spreekwoorden, meteorologie, tragedies, beweging, rijkdom, het goede, koningschap, tegenstellingen, wiskunde... - om nog maar te zwijgen van alle onderwerpen in de twaalf boeken Allerlei, die helaas verloren zijn gegaan. Je kunt bij wijze van spreken makkelijker een lijst opstellen van dingen waarover hij niet geschreven heeft. Terwijl hij niet erg oud geworden is: 62 jaar.

Van een aantal boeken die wel zijn overgeleverd, is het dubieus of ze door Aristoteles geschreven zijn - en daar zitten prachtige titels bij: Over de adem, Over wonderlijke dingen waarover wordt vernomen, Over de plaatsen en namen van de winden, Problemen - het laatste bestaat uit 38 boeken waarin problemen gerangschikt zijn naar onderwerp ('medicijnen', 'transpiratie', 'dronkenschap', 'seksualiteit', 'muziek', 'wiskunde' enzovoort). Ik heb ze even bij elkaar opgeteld: 893 deels zeer lange vragen die allemaal beginnen met het omineuze woord 'Waarom'. Misschien heeft Aristoteles dat boek niet zelf geschreven, maar vanwege de nieuwsgierigheid die eraan ten grondslag ligt en de uitputtende vragen die het stelt had het makkelijk door hem geschreven kunnen zijn. In de Engelse uitgave van zijn verzameld werk zijn die dubieuze boeken voorzichtigheidshalve toch maar opgenomen.

Streven naar kennis en die kennis systematisch ordenen, dat was het levensideaal van Aristoteles. Zoveel mogelijk weten, zoveel mogelijk verklaren, de hele wereld stelselmatig in kaart brengen. En vooral niet terugdeinzen als het moeilijk wordt.

Hij heeft alles genoteerd wat hij over planten en dieren wist - en hij heeft daarmee de biologie voor tweeduizend jaar bepaald. (Pas in de negentiende eeuw heeft men zich in die wetenschap enigszins kunnen losmaken van Aristoteliaanse opvattingen.) Maar wie zich bezighoudt met de beschrijving van dat soort dingen, komt onvermijdelijk voor de vraag te staan wat het wezen van elk ding is.

Ik zie een pekineesje vastgelijnd aan een touwtje op straat, voor een slagerij, en noem die uilenbal een hond. Een straat verderop schiet ik weg voor een loslopende Riesenschnauzer van anderhalve meter groot, die ik ook een hond noem. De eerste kan tienmaal in de bek van de laatste. Waarom noem ik mormel zowel als monster beide 'hond'? Wat is een hond dan? Wat is een hond als zodanig? Wat is het hondse van de hond? Wat is het verschil tussen een hond en een hond an sich?

Die vragen behoren tot de metafysica (het boven het zuiver zintuiglijke uitgaande), waar Aristoteles zich uiteraard ook uitgebreid mee bezig heeft gehouden. Zijn gedachten erover zijn diep en duister - en niemand die zich aan de metafysica wijdt, kan om zijn theorieën heen, ook anno 2005 niet.

In tegenstelling tot Socrates en Plato kwam hij niet uit Athene - en dat heeft hem de nodige moeilijkheden bezorgd. Hij is in 384 voor Christus geboren in Noord-Griekenland, in een tijd dat de stadsstaten aan het wegkwijnen waren, dus ook Athene. Hij kwam op jeugdige leeftijd naar die stad en werd een leerling van Plato - die hij bewonderde, maar later ook vaak wetenschappelijk bestreed. Hij richtte een eigen 'academie' op, à la Plato, die hij 'lyceum' noemde. Het ging er aanzienlijk minder idolaat en mystiek en religieus toe dan op Plato's school - een verschil als tussen een universiteit en een kerk.

Hij werd de leraar van Alexander de Grote, al twijfelen historici sterk aan zijn invloed op de leerling die eenmaal volwassen zo'n grote naam zou maken als Macedonisch heerser over de aarde. Wel stuurde deze hem later van over de hele toen bekende wereld vreemde planten en dieren en 'wetenschappelijk nieuws' toe, zodat Aristoteles daar zijn voordeel mee heeft kunnen doen.

Maar juist die goede verstandhouding met Alexander en zijn vermeende hechte band met Macedonië brachten hem in Athene in moeilijkheden. Hem had hetzelfde lot als Socrates beschoren kunnen zijn, de doodstraf, vooral toen Alexander eenmaal gestorven was, in 323, maar de nuchtere Aristoteles verliet op tijd Athene. Erg lang heeft het hem niet geholpen: hij stierf korte tijd later, in 322 voor Christus, aan een maagziekte.

De invloed van Aristoteles is enorm geweest, duizenden jaren lang. Het verbazingwekkende is dat hij op zoveel gebieden zijn stempel heeft gedrukt. Ik heb de metafysica en de biologie al genoemd. Maar ook zijn kosmologie (aarde als onbewogen middelpunt, en daaromheen de hemellichamen met hun 'concentrische sferen') heeft het wereldbeeld van de Middeleeuwen bepaald. Zijn theorie van de Eerste Beweger, Iets of Iemand die ooit alles in beweging moet hebben gezet (maar die zelf niet bewoog, anders deed zich de vraag voor waardoor dat Iets of die Iemand bewogen was), is door het christendom op zijn christendoms overgenomen. Zijn ideeën over de logica zijn millennia lang onaangevochten gebleven en staan voor een groot deel nog fier overeind.

En kijk naar de toneelkunst. Ver over zijn graf heen, in de veertiende, vijftiende, zestiende, zeventiende en achttiende eeuw na Christus, hebben zijn voorschriften over de tragedie, in al die eeuwen de belangrijkste literaire vorm, de toneelschrijvers gebonden. De eenheden van tijd, plaats en handeling, de opbouw van een drama, uitmondend in de catharsis - ze konden er niet om heen. En op ander niveau kan geen enkele schrijver in welk genre en in welke tijd ook heen om de essentiële eisen die Aristoteles stelde - eenheid van handeling en catharsis bijvoorbeeld.

De conclusie kan niet anders dan in duidelijke bewoordingen: Aristoteles is een beest van een filosoof.

Wil Hansen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234