Dinsdag 02/03/2021

Beeldende kunst l 'Heilig vuur' in De Nieuwe Kerk, Amsterdam HHH

Kunst en de alomtegenwoordige god

Het gerenommeerde Stedelijk Museum in Amsterdam opent eind dit jaar zijn deuren in een vernieuwd en uitgebreid gebouw. Als opmaat worden in De Nieuwe Kerk tachtig werken samengebracht uit de collectie van het Stedelijk. Rode draad is 'religie en spiritualiteit', wat naar verluidt 'weer volop terug is in de kunst'. Er is sterk werk te zien van Bacon, Hirst, Malevitsj en Kandinsky, maar het concept van de tentoonstelling is zo lek als een zeef.

door Eric Rinckhout

Actuele gebeurtenissen op het wereldtoneel hebben ervoor gezorgd dat religie weer een belangrijke rol speelt, zo stelt de tentoonstellingsmaker van Heilig vuur. Ook in de kunst zouden religie en spiritualiteit weer helemaal terug zijn. Dat laatste is enigszins kort door de bocht. Net als in de encyclopedische megatentoonstelling Les traces du sacré, die vorig jaar in het Parijse Centre Pompidou liep, worden in Amsterdam religie en spiritualiteit zo ruim gedefinieerd dat niet alleen seculiere en blasfemische kunst maar zowat elke menselijke artistieke en mentale activiteit onder die noemer lijken te vallen. Gelukkig is er, net als in Parijs, mooi, sterk en verrassend werk te zien.

De tentoonstelling begint met Francis Bacon, Damien Hirst en Gilbert & George. Bij Bacon staan de eindigheid van de mens, de existentiële absurditeit en de vleselijke aftakeling centraal. In een veelluik laat Hirst behalve foto's van menselijke schedels een turkooizen vlinder oplichten, ongetwijfeld als symbool van hoop en eeuwige regeneratie. Gilbert & George poseren beiden aan de voet van een groot kruis, opgetrokken uit drollen. Het godslasterlijke werk heet Shitty en laat aan duidelijkheid niets te wensen over.

Wat verderop maakt Jef Koons zich vrolijk over het consumentisme en de kerk: een groot porseleinen varken wordt voortgeduwd door kitscherige engeltjes. Daar zitten verwijzingen in naar spaarvarkens én naar de intrede van Christus in Jeruzalem. Van Thierry De Cordier hangen er een oermoeder en een bijzonder viriele Christus - de wederopstanding is wel erg letterlijk aan zijn geslachtsdeel te zien. Van Ensor is onder meer een voorstudie van de Intrede van Christus te zien: de schilder voert zichzelf sarcastisch op als Christus zelve. Enerzijds wil hij ook zoveel roem, anderzijds maakt hij zich vrolijk over dergelijke aanbidding.

De expositie duikt dan resoluut in het verleden en waaiert verschillende richtingen uit. Devoot werk uit de christelijke en joodse traditie zoals een Rabbi met wetsrol van Marc Chagall botst met de bloederige, opengespalkte Geslachte os van Chaïm Soutine. In een volgende ruimte worden Mondriaan, Malevitsj, Rothko en Newman bij elkaar gebracht. Hier worden geen Bijbelse taferelen of profeten uitgebeeld, maar wordt de kunst zelf een religieuze, esoterische of zenervaring. Of een beleving van de uitgepuurde essentie.

Maar dan begint de expo wat te ontsporen. De video The Greeting van Bill Viola zou over een 'heilige ontmoeting' gaan, terwijl je met evenveel aplomb kunt stellen dat Viola een tafereel met Bijbelse en kunsthistorische achtergrond op een moderne, humanistische manier weer profaan maakt.

Het wordt stilaan duidelijk dat elk geselecteerd werk in het keurslijf van een of andere religie of spirituele beweging moet worden gewrongen. Wat een mooi, laat werk van Paul Klee hier hangt te doen, is een raadsel. Hij "interesseerde zich voor het onderbewuste" en toonde "een diepe romantische beleving van de natuur". Wel wel, is dat ook al religie? Hetzelfde geldt voor een vroeg landschap van Kandinsky, een materieschilderij van Anselm Kiefer (met verwijzingen naar de bronnen van de cultuur) en een reeks landschappen van de onbekende schilder Mikhail Matiushin. De verklaring waarom die werken er hangen, is echt ontoereikend.

Bovendien is het blijkbaar voldoende dat kunstenaars verwijzen naar of zich bedienen van religieuze motieven om ze meteen bij 'religie en spiritualiteit' onder te brengen. Kunstenaars gebruiken de kruisvorm, de dood van Christus of het verdriet van Maria omdat het sterke vormen en beelden zijn, verweven met een tweeduizend jaar oude cultuur. Maar hoe en waarom gebruiken die kunstenaars zulke motieven? Op die vraag wordt onvoldoende ingegaan. Het is een zwaktebod om op louter formele basis werk van Mike Kelley, Erzsébet Baerveldt, Anselm Kiefer en Marlene Dumas te beschouwen als voorbeelden van een religieus reveil in de kunst.

Zo wordt op den duur elk kunstwerk dat het over mens, existentie, cultuur, geest of zingeving heeft, ingelijfd bij religie en spiritualiteit. Zoiets heet recuperatie. Het fenomeen verdient een meer gedegen en vooral subtielere benadering.

Heilig vuur. Religie en spiritualiteit in de moderne kunst tot 19 april in De Nieuwe Kerk, Dam, Amsterdam (wandelafstand van Centraal Station). Dagelijks van 10 tot 18 uur. Donderdag tot 22 uur. Entree: 10 euro. Gratis bezoekersgids. Catalogus: 19,95 euro.

n Geslachte os, Chaïm Soutine (1925), Kruis, Arnulf Rainer (1980) (midden), Rabbi met wetsrol, Marc Chagall (1930) (links boven).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234