Donderdag 02/12/2021

Bedwelmend als een exotisch parfum

Met twee uitverkochte concerten in Le Grand Rex in Parijs is Björk net begonnen aan een ambitieuze tournee langs Europese theaterzalen en operahuizen, die haar binnenkort ook naar Brussel brengt. De IJslandse zangeres, pas bevallen van de cd Vespertine, omringt zich dezer dagen op het podium met een koor, een filharmonisch orkest, een harpiste en het Californische elektroduo Matmos. De muziek die ze dit vreemde conglomeraat weet te ontlokken staat garant voor een avond pure magie.

Parijs / Van onze verslaggever ter plaatse

Dirk Steenhaut

Björk begon haar muzikale carrière toen ze elf was en heeft op haar vijfendertigste al zo'n tien miljoen platen verkocht. Mevrouw Gudmundsdóttir mag dan een beetje excentriek zijn, de glamour van het sterrendom is aan haar niet besteed. Iedere stap die ze zet wordt ingegeven door louter artistieke motieven. Bovendien smeedt ze om de haverklap allianties met muzikanten uit de voorhoede van de elektronische muziek. In het verleden werkte ze al samen met figuren als Talvin Singh, Howie B, Tricky en Mark Bell van LFO. Voor haar nieuwe plaat ging ze dan weer aankloppen bij Drew Daniel en Martin Schmidt, twee minimalistische klanksculpteurs uit San Francisco die zich samen Matmos noemen. Op zijn jongste cd, A Chance To Cut Is A Chance To Cure, maakt het duo muziek met geluiden van chirurgische instrumenten, opgenomen in een operatiezaal.

Het mag duidelijk zijn: Björk voelt zich aangetrokken tot de avant-garde en wordt als artieste gefascineerd door wat nog niemand haar heeft voorgedaan. Ze verlegt voortdurend haar eigen grenzen en slaagt er keer op keer in zowel zichzelf als de wereld te verrassen. Dat doet ze ook weer op de erg persoonlijke en ingetogen 'winterplaat' Vespertine, een werkstuk dat ze dinsdag tijdens een persconferentie in Parijs omschreef als een ode aan de nestwarmte. "Het ultieme geluk is soms gewoon alleen thuis zijn en, terwijl het buiten sneeuwt, bij het haardvuur genieten van een goed boek en een kop warme chocola", zei ze. "De plaat is een weerspiegeling van het innerlijke: alles gebeurt op fluisterniveau."

Enkele maanden geleden werd Björk in Cannes gelauwerd als beste actrice voor haar aangrijpende vertolking van de blinde Selma in Lars von Triers Dancer in the Dark, maar sindsdien weigert ze categoriek iedere filmaanbieding die haar kant uitkomt. "Als ik acteer, voel ik me als een moslim die doet alsof hij katholiek is", vertelt ze daarover. "Mijn medium is muziek. Muziek is voor mij net zo belangrijk als slaap: ik kan gewoon niet zonder."

Björk ziet zichzelf nog altijd als een popartieste, maar dat neemt niet weg dat ze steeds vaker andere muziekvormen verkent. De klassieke componist John Taverner schreef onlangs nog een stuk speciaal voor haar stem en ook met het Brodsky-strijkkwartet heeft ze een samenwerkingsproject op stapel staan. Voorts staat de zangeres erop het materiaal uit Vespertine uitsluitend uit te voeren op plekken waar popmuzikanten doorgaans niet welkom zijn, zoals de Scala in Milaan of The London Opera House. "Maar dat heeft louter met akoestiek te maken", legt ze uit. "Ik heb schoon genoeg van rockclubs waar alles zo luid moet dat alle nuances verloren gaan en je eigenlijk niets meer hoort."

De avond in Le Grand Rex begint met een bizarre maar boeiende set van Matmos. Gezeten achter computerschermen en samplers maken de heren verbazingwekkende collages met elektronische bieps en blieps, al komen er ook echte gitaren aan te pas en creëren Daniel en Schmidt zelfs onwaarschijnlijke pracht met behulp van een strijkstok en een metalen vogelkooi. Vervolgens nemen de 54 musici van Il Novecento, een filharmonisch orkest onder leiding van Simon Lee, plaats voor het podium en vult de zaal zich met de langzaam aanzwellende strijkersintro van 'Harm of Will'. Björk, gekleed in een donkere, glinsterende tutu, wandelt zingend door de middengang van de zaal, tussen het publiek, en gebruikt een spiekbriefje als geheugensteun. Blijkbaar laat de tekst van de song, geschreven door undergroundcineast Harmony Korine, zich voorlopig moeilijk vasthouden.

Zodra de zangeres het podium heeft bereikt, wordt ze gesecondeerd door een koor van vijftien Groenlandse Inuit-vrouwen in traditionele klederdracht en vat ook Matmos weer post achter zijn vreemdsoortige arsenaal van muziekdozen en machines.

Het eerste deel van de set staat vooral in het teken van de nieuwe songs, die het merendeel van het publiek nog nooit eerder heeft gehoord. Maar er wordt ademloos geluisterd en na ieder nummer volgt een minutenlang applaus. Björk is bij onze zuiderburen razend populair: haar single 'Hidden Places', toch niet bepaald een meezinger, staat momenteel zowaar op één in de Franse charts.

Een andere opmerkelijke verschijning aan de zijde van Björk, ook prominent aanwezig op Vespertine, is harpiste Zeena Parkins. Deze dame maakte carrière in het circuit van de geïmproviseerde muziek, maar draagt nu met haar warme, subtiele snarenspel vooral bij tot het intimistische karakter van 'All Is Full of Love' en 'Unravel', allebei afkomstig uit het vier jaar oude Homogenous. In de loop van de avond zal Parkins ook nog toetsen en accordeon spelen en als je naar de langzaam op een neer gaande strijkstokken kijkt, of naar de vingers van de heren Matmos die koortsachtig aan de knoppen van allerlei elektronische apparaten morrelen, en de spanning voelt tussen de akoestische en geprogrammeerde instrumenten, weet je het wel zeker: dit is geen doordeweekse concert maar een unieke belevenis. Dat mag ook wel met toegangsprijzen a rato van zo'n 4.000 frank per kaartje.

Hoewel Björk als zangeres niet altijd even toonvast uit de hoek komt, weet ze dat ruimschoots te compenseren met een hoge dosis uitstraling en emotionaliteit. Het enkel met harpklanken begeleide 'Palmstroke' heeft iets van een middeleeuwse ballade, maar dat is buiten de interventies van Matmos gerekend. Overal in de zaal, ook achteraan, zijn luidsprekers aangebracht, zodat hun verrassende geluidseffecten uit alle richtingen lijken te komen. In combinatie met de gonzende alten en cello's van Il Novecento en de stemmen van de koorzangeressen leidt dat in 'It's Not Up To You', 'Undo' en 'Cocoon' tot muziek waarop termen als pop, klassiek of dance niet langer van toepassing zijn. Je zintuigen nemen iets waar dat je onmogelijk thuis kunt brengen maar dat je bedwelmt als een exotisch parfum.

'I've Seen It All', uit de soundtrack van Dancer in the Dark, moet het zonder het vocale aandeel van Thom Yorke stellen, maar het blijft, zeker door de voorbijdenderende trein die als ritmetrack fungeert, een geniale song. 'Hidden Place' mondt, met enige hulp van de Inuit-dames, zelfs uit tot een soort van arctische gospel.

Na de pauze presenteert Björk zich in een rode, wijd uitstaande jurk met struisvogelveren en verschijnt ze blootsvoets op het podium, zodat ze ongeremd kan dansen en bewegen. De muzikale aanpak blijft even gedurfd, maar vanaf nu zorgt de zangeres voor de nodige herkenningspunten. Uit Post plukt ze een sierlijk 'You've Been Flirting Again', een als kamermuziek-met-breakbeats verpakt 'Isobel', een gruizig 'Possibly Maybe' en een ronduit majestueuze 'Hyper-Ballad'. In 'Venus as a Boy' (uit Debut) schildert het orkest met oriëntaalse tonaliteiten, 'Anchor Song' wordt nu een suite voor stem en harmonium en het fraai georkestreerde 'Bachelorette' levert de IJslandse een ovatie op die de muren van Le Grand Rex doet trillen. Tussendoor brengt Björk met het nieuwe 'Pagan Poetry' een aangrijpende liefdesverklaring aan haar nieuwe levensgezel, de New Yorkse beeldhouwer en videokunstenaar Matthew Barney. Het Parijse publiek reageert extatisch, is totaal overweldigd door het besef dat je een concert van dit type wellicht slechts één keer in je leven meemaakt.

De bissen, het door strijkers omzwachtelde 'Jóga', het vreemd geritmeerde 'Our Hands' en het onvermijdelijke 'Human Behaviour', zijn dan ook vooral bedoeld om stoom af te blazen, de spanning weg te laten ebben en de avond een feestelijke apotheose te bezorgen.

Björk bewees in Parijs niet alleen dat ze een grote dame is, maar ook dat ze meer dan ooit in haar eigen luchtbel opereert. Het was een privilege er een paar uur te mogen verblijven.

Björk treedt op 26 september op in het Koninklijk Circus in Brussel. Kaartjes kosten tussen de 3.900 en 1.200 frank. Reserveren via 02/218.37.32, www.botanique.be of inthepocket.be. De cd Vespertine komt maandag uit bij Universal en binnenkort verschijnt bij Seuil een fotoboek over Björk.

POP

WIE: Björk WAAR: Le Grand Rex, Parijs, maandag 20 augustusONS OORDEEL: Door de gedurfde combinatie van een koor, klassiek orkest en minimalistische elektronica groeide dit concert uit tot een unieke belevenis. Pure magie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234