Woensdag 15/07/2020

Bedrog, driemaal per dag, oraal in te nemen

Farmabedrijven houden resultaten van medische tests achter, regulatoren kiezen de kant van de industrie en zo wordt het leven van patiënten in gevaar gebracht. Het verhaal dat Ben Goldacre vertelt in zijn boek 'Foute farma' is ontluisterend. 'Onzorgvuldig bewijsmateriaal leidt op grote schaal tot vermijdbaar lijden en sterfte.'

Reboxetine is een antidepressivum dat bij een onderzoek met 254 patiënten een mooi, positief resultaat opleverde. Dat onderzoek is verschenen in een wetenschappelijk tijdschrift, en daarmee was reboxetine officieel een prima medicijn tegen depressies. Men vertelde er niet bij dat er nog zes andere tests waren uitgevoerd. Met veel meer patiënten en heel wat minder positieve resultaten.

Uit zes van de zeven tests met reboxetine bleek dat je depressieve patiënten evengoed een suikerpilletje kon geven. Of neen, een neppil was zelfs béter, want uit de ongepubliceerde tests kwam naar voren dat reboxetine meer bijwerkingen veroorzaakte dan concurrerende geneesmiddelen.

Het voorbeeld van reboxetine is maar een van de vele uit Foute farma. Ben Goldacre haalt talloze voorbeelden aan waarbij onwelgevallig wetenschappelijk onderzoek stilgehouden wordt opdat medicijnen op het rek van de apotheker belanden. Met statistieken kun je alles bewijzen en als de statistieken zich niet laten misbruiken, laat je ze simpelweg achterwege. Zo slagen farmaceutische bedrijven erin om 38 positieve tests en 37 negatieve te verkopen als 48 positieve en 3 negatieve tests. "Laat die verschillen maar even tot u doordringen", merkt de auteur op.

Goldacre stipt daarnaast aan dat onafhankelijk gefinancierde tests slechts in 48 procent van de gevallen tot een positief resultaat leiden. Wanneer de industrie het onderzoek sponsort, schiet dat cijfer omhoog tot 78 procent. Ook een verschil dat u even tot u mag laten doordringen.

Door die praktijken worden patiënten blootgesteld aan behandelingen die onnodig, duur, niet-effectief of zelfs ronduit schadelijk zijn. Via de sociale zekerheid betaalt de belastingbetaler mee. Het onthutsende is dat dat probleem uitgebreid onderzocht en gedocumenteerd is, maar dat niemand stappen onderneemt om er tegen op te treden. In plaats van voluit de veiligheid van medicijnen te bewaken doen de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) en het European Medicines Agency (EMA) hun uiterste best om vervelende onderzoeksresultaten achter te houden.

Wetenschappers die de regulerende instanties vragen om gegevens openbaar te maken, worden geconfronteerd met de meest bizarre obstakels. Vooral het EMA blinkt daarin uit, tot consternatie van de Europese ombudsman. Zelfs als het gaat over medicijnen die het leven van kinderen in gevaar brengen, blijft het EMA onderzoeksrapporten verdoezelen. GlaxoSmithKline wíst dat paroxetine kinderen meer kwaad dan goed deed, maar vond het niet nodig artsen daarover in te lichten. Daarin werd het gesteund door het EMA.

Wetten die tot meer openbaarheid moeten leiden, worden vrolijk en straffeloos genegeerd. "Er is nog nooit een medicijn van de markt gehaald omdat de fabrikant ervan heeft nagelaten achterstallige testgegevens in te leveren", schrijft Goldacre.

Om het allemaal nog cynischer te maken, mobiliseren farmabedrijven zelfs patiëntenverenigingen om producten op de markt te houden. Zo is er het voorbeeld van Iressa, een medicijn van de Brits-Zweedse farmareus AstraZeneca. Alle onafhankelijke onderzoek was eensluidend: op geen enkele manier zijn terminale kankerpatiënten geholpen met Iressa. De FDA overwoog het van de markt te halen, maar toen kwamen patiëntenverenigingen in actie. Zij hadden het over een wonderbaarlijk medicijn en zetten zo veel druk op de FDA dat Iressa gewoon op de markt bleef. AstraZeneca kon tevreden concluderen dat het sponsorgeld voor patiëntenverenigingen een zinvolle investering was.

Die situatie die u beschrijft, klinkt bijna als geïnstitutionaliseerde fraude. Of is dat te sterk uitgedrukt?

Ben Goldacre: "Wanneer je bezig bent met je job, heb je soms de indruk dat wat je doet volstrekt normaal is. Het is pas wanneer buitenstaanders jouw werk bekijken, dat je je realiseert dat je bezig bent met praktijken die onaanvaardbaar zijn. Wat normaal aanvoelt voor dokters, academici, farmabedrijven en regulatoren is dat opeens niet meer wanneer patiënten er lucht van krijgen. In de ogen van buitenstaanders is veel van wat gebeurt zeer slecht, zodat je geneigd bent om van fraude te spreken. Maar daarom is het nog geen fraude. Dit is geen eenvoudig verhaal over slechte mensen die slechte dingen doen. Het is veel ingewikkelder, en daardoor ook veel interessanter."

Bij elke stap in de ontwikkeling van medicijnen lijkt er wel iets verkeerd te lopen?

"Er is een complex ecosysteem van problemen die elkaar versterken. Iedere speler in de keten zit net in de grijze zone. Als iedere deelnemer in het proces zich een klein beetje slecht gedraagt, eindig je met zeer zware problemen. Als goed uitgevoerde tests verdraaid zouden worden door de marketingafdeling, zouden dokters nog altijd naar het origineel kunnen kijken. Maar als de tests zelf al fouten vertonen, zit je meteen in een heel andere situatie."

Wist u wat er aan de hand was toen u zelf nog voor arts studeerde?

"Van de individuele problemen wist ik wel iets af. Toen ik mijn boek begon te schrijven, vond ik het vooral beangstigend toen ik alles samen op één tafel zag. Wanneer je een volledig zicht krijgt op alle onregelmatigheden en problemen, realiseer je je dat er ernstige tekortkomingen zijn. Gedurende een heel lange tijd hebben we zeer veel problemen getolereerd."

Hoe komt dat?

"Ik denk dat het te maken heeft met het zeer banale fenomeen dat mensen enkel denken aan de onmiddellijke gevolgen van hun handelen binnen hun kleine werkterrein, zonder het grotere plaatje te zien. Alle problemen die ik beschrijf, zijn daar het gevolg van.

"Neem nu het voorbeeld van dokters die aanvaarden dat farmabedrijven hun opleidingen betalen. Ik kan begrijpen dat dokters dertig jaar nadat ze afgestudeerd zijn niet willen betalen voor bijscholing. Ik kan begrijpen dat de overheid daar ook niet voor wil betalen. Maar dokters moeten wel op de een of andere manier bij de les blijven. Zo is het onvermijdelijk dat farmabedrijven dat gat vullen. Zij bieden opleidingen aan, dokters aanvaarden die, maar patiënten weten dat niet. Hoe zouden patiënten reageren als ze weten dat de producenten zelf vertellen welke behandeling de beste is? Als dokters echt denken dat het oké is om opgeleid te worden door farmabedrijven, laat hen dat dan maar zo aan hun patiënten vertellen. Dat is mijn bescheiden uitdaging voor de medische sector."

Zijn farmabedrijven niet zozeer geïnteresseerd in de beste behandeling, maar in de behandeling die ze het gemakkelijkst kunnen verkopen?

"Ik denk niet dat farmabedrijven kwaadaardig zijn en enkel gedreven worden door winstbejag. Mensen die voor farmabedrijven werken, bewegen zich wel in een grijze zone. Ze begaan kleine foutjes met verstrekkende gevolgen. Het probleem is dat ze niet beseffen dat hun kleine nalatigheden op het einde van de rit een negatieve impact hebben op patiëntenzorg."

Onderzoekers beseffen niet dat ze het leven van mensen in handen hebben?

"Het is soms een hele strijd om het verband te zien tussen de zeer abstracte wereld van grafieken en cijfers enerzijds en de zeer echte wereld van vlees en bloed en lijden. Als je probeert uit te leggen hoe onzorgvuldig bewijsmateriaal in medische tests op grote schaal leidt tot vermijdbaar lijden en sterfte, krijg je een veel ingewikkelder verhaal waar je enkele honderden pagina's voor nodig hebt. Wat ik beschrijf, gaat niet over wetenschappelijke artikels of cijfertjes, maar over echte patiënten die echt lijden. We mogen ons niet distantiëren van de werkelijkheid. We moeten beseffen dat de gevallen die ik beschrijf geen abstracte problemen uit de academische wereld zijn, maar plaatsgrijpen in de echte wereld."

Hebt u er enig idee van waarom regulatoren als de FDA en het EMA zo geheimzinnig doen over onderzoeksresultaten?

"Vooral het gedrag van het EMA is zeer merkwaardig. De Europese ombudsman had het in dat verband over wanbeheer, wat een publieke vernedering was. Nu begint het EMA zich langzaam open te stellen. Het agentschap heeft fantastische beloftes gedaan, maar moet die nog altijd waarmaken. De industrie weert zich tot het uiterste om die openheid tegen te houden. Dat regulatoren en academische instituten zo hard hebben gefaald om de problemen aan te pakken, is waarschijnlijk het meest verontrustende uit mijn boek."

Is er ook een probleem met onze wetgeving? Het is toch merkwaardig dat GlaxoSmithKline het leven van kinderen in gevaar brengt zonder dat het daarvoor gestraft kan worden?

"Het is ongelooflijk hoeveel achterpoortjes er bestaan in de wetgeving. In Europa is er geen enkele wet die farmaceutische bedrijven verplicht om resultaten van klinische tests te openbaren of te delen. Zij kunnen perfect legaal informatie achterhouden voor dokters en onderzoekers. Dat is een onwaarschijnlijke misser van onze wetgevers. En zelfs als er wetten bestaan, worden die grotendeels genegeerd."

Koestert u nog de hoop dat er iets kan veranderen?

"Ik denk dat patiënten iets in gang kunnen zetten als ze zich organiseren. Zij zijn degenen die het meest benadeeld worden door het achterhouden van informatie. In het Verenigd Koninkrijk voeren patiëntenorganisaties nu al campagne om informatie vrij te geven en zij krijgen almaar meer steun. Als er in de toekomst verandering komt, zal dat te danken zijn aan patiënten."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234