Woensdag 25/05/2022

Bedenker van de evolutietheorie, 200 jaar geleden geboren

De onbekende Darwin

Charles Darwin reduceren tot de schrijver van On the Origin of Species zou zoiets zijn als Shakespeare herdenken louter om zijn Hamlet. Dat de man veel meer in petto had, blijkt uit twee recente boeken.

Zo'n zes jaar nadat zijn jongste en tiende kind ter wereld was gekomen begon Charles Darwin zich ernstig zorgen te maken over de gevolgen van inteelt. Kinderen van wie de ouders naaste verwanten waren liepen immers meer kans op erfelijke afwijkingen. In 1851 had Sir William Wilde - de vader van Oscar - er nog op gewezen dat verdacht veel van zulke kinderen doof geboren werden. Darwin was met zijn nicht Emma Wedgewood getrouwd en wanneer hij zijn kroost overschouwde liepen de rillingen hem soms over de rug. De jongste, Charles, was als peuter overleden en had daarvoor tekenen van achterstand in lopen en spreken vertoond. Henrietta werd geplaagd door een spijsverteringskwaal die haar jarenlang bedlegerig maakte, Leonard werd door zijn vader beschreven als "rather slow and backward", Horace had dagelijks een paar keer hevige spasmen, Elizabeth beefde verschrikkelijk en trok ongecontroleerde grimassen, George had een onregelmatige hartslag en Annie was op haar tiende gestorven. Wat had hij gedaan, twijfelde Darwin menigmaal aan zichzelf, en in een neerslachtige bui schreef hij: "We are a wretched family and ought to be exterminated."

Soms lijkt het wel alsof Darwin in zijn leven maar twee zaken heeft gedaan: met de Beagle het wijde sop kiezen en daarna twintig jaar lang On the Origin of Species schrijven. In realiteit waren dat echter maar enkele feiten in een lange reeks. Naast dat beroemde boek schreef hij nog achttien andere, evenals honderden wetenschappelijke artikels en meer dan 14.000 brieven. En ook qua tijdsverloop krijgen we bij nader inzien een ander beeld van Darwin. De reis met de Beagle duurde weliswaar vijf jaar, maar daarvan bracht hij welgeteld slechts vijf weken door op de van vinken vergeven Galapagoseilanden, die zo belangrijk zouden zijn voor de ontwikkeling van zijn evolutietheorie. Dat hij tijdens zijn leven 68 jaar in Groot-Brittannië heeft doorgebracht en dat hij zich daar ontpopte als een verwoed reiziger die na zijn terugkeer met de Beagle meer dan 2.000 nachten buitenshuis doorbracht, wordt nogal eens vergeten.

Genetica

In Darwin's Island gaat Steve Jones dieper in op deze onbekende Darwin. Aan de hand van een aantal minder bekende werken tekent hij een portret van deze innemende en immer nieuwsgierige wetenschapper en toont hij hoe belangrijk het pionierswerk van Darwin wel was.

Naar aanleiding van The Descent of Man gaat Darwin's Island dieper in op onze verwantschap met primaten en andere dieren en geeft Jones een beeld van de staat van het huidige genetische onderzoek. Darwins fascinatie voor vleesetende planten leidt hem tot uitweidingen over de manier waarop de moderne landbouw de grond oververzadigt met kunstmest en in The Expression of the Emotions in Man and Other Animals vindt hij een pleidooi voor de sociale component van het menszijn, waarbij hij niet mis te verstane beschuldigingen uitspreekt tegen regimes die ertoe overgaan zware criminelen jarenlang in eenzame opsluiting te plaatsen. Dat is hen tot autisme veroordelen, meent hij, en dat is een straf die niemand verdient. Jones schrijft spits, behandelt zijn onderwerpen met veel fantasie en inspiratie en weet in een paar pagina's meer te verduidelijken dan menigeen in een paar hoofdstukken. Als u van plan bent om naar aanleiding van alle Darwincommotie een boek te kopen, laat het dan Darwin's Island zijn. U zal er zeker geen spijt van hebben.

Toen de Beagle zich opmaakte om na een hele reeks omzwervingen de reis huiswaarts aan te vatten, legde het schip nog een laatste maal in een Braziliaanse haven aan, in Pernambuco. Darwin zag zijn kans schoon om nog een en ander te bekijken en peddelde de rivier op die daar de zee instroomt. Niet ver van het gehucht Olinda hoorde hij opeens een klaaglijke schreeuw, en hij wist meteen hoe laat het was. Hij dacht aan duimschroeven, voetboeien en zwepen en wist dat er in een van de huizen aan de waterkant een slaaf gemarteld werd. Hij zou die schreeuw nooit vergeten.

Racisme

In sommige kringen heeft Darwin de reputatie de man te zijn die met zijn evolutietheorie de deur opengezet heeft voor openlijk racisme en zelfs eugenetica. Wie het succesrijkst is, hoeft niet om te kijken naar degenen die hij achterlaat, stellen de sociaaldarwinisten, zij hebben immers de evolutie met zich mee en de anderen verdienen niet beter dan uit te sterven. Darwin wou echter niets van zulke ideeën weten. Ze zijn na hem ontwikkeld door mensen als Herbert Spencer en Francis Galton. De evolutie is niet te sturen, hield Darwin zijn hele carrière vol en het idee van eugenetica was hem dus volkomen vreemd. Bovendien zag hij in de evolutietheorie een manier om de algehele verbondenheid van de mensheid te bevorderen en dus zeker geen raciale scheidingen aan te brengen. Dat is althans wat Adrian Desmond en James Moore beweren in Darwin's Sacred Cause.

Als kleinkind van Erasmus Darwin en Josiah Wedgewood had dat ook moeilijk anders gekund. De eerste was een vurig verdediger van de egalitaire waarden van de Franse Revolutie, terwijl de tweede een gerenommeerd antislavernij-activist was, de ontwerper en producent van het zegel van de Society for Effecting the Abolition of the Slave Trade: een zwarte, geboeide en geknielde slaaf op een witte achtergrond met errond de tekst "Am I not a Man and a Brother?" Darwin trad in de voetsporen van zijn grootvaders, ging recht tegen de racistische ideeën van zijn wetenschappelijke mentor Charles Lyell in en steunde zowat ieder initiatief dat opkwam voor de bevrijding van de zwarte slaven.

Ook al valt er een en ander tegen het boek van Desmond en Moore in te brengen - Darwins antiracistische stellingname zien als de voornaamste drijfveer voor zijn wetenschappelijk werk lijkt ons bijvoorbeeld wat kort door de bocht - toch weten de auteurs iets bijzonder waardevols duidelijk te maken: dat wetenschap zich nooit in een maatschappelijk vacuüm afspeelt. In tijden van creationisme en intelligent design is het misschien niet zo'n goed idee om de absolute waardenvrijheid van het wetenschappelijk bedrijf voorop te stellen. Zo veronachtzamen wij immers de emancipatoire kracht van die wetenschap in haar strijd tegen racistische, fundamentalistische en andere ideologische onzin.

Marnix Verplancke

Steve Jones

Darwin's IslandLittle, Brown, 307 p., 20 pond. (de Nederlandse vertaling verschijnt in mei bij uitgeverij Ambo)

Adrian Desmond & James Moore

Darwin's Sacred Cause

Allen Lane, 485 p., 25 pond.

Duidelijk wordt dat wetenschap zich nooit in een maatschappelijk vacuüm afspeelt

Nog meer Darwinlectuur

Wat krijg je wanneer twee door Darwin gefascineerde wereldreizigers met elkaar aan de praat raken? Een hoop gedonder, denkt u nu misschien, maar niet als het om Redmond O'Hanlon en Rudi Rotthier gaat. De eerste combineert een eindeloze interesse voor de geschiedenis met een gezonde zucht naar avontuur en wetenschappelijke kennis en schreef boeken als Naar het hart van Borneo en Tussen Orinoco en Amazone. De tweede is dan weer Vlaanderens succesrijkste reisjournalist, bekend van de reportagereeksen die hij voor deze krant schreef over onder meer Canada en Nieuw-Zeeland. Vorige zomer sloegen ze hun tenten op in Oxford en gingen ze er eens goed voor zitten. Het resultaat is God, Darwin en natuur, een boeiend, filosofisch getint boek over Darwin, religie, de plaats van de mens in de natuur en de zin van het bestaan.

Naar aanleiding van 200 jaar Charles Darwin en 150 jaar Origin of Species trekken de uitgevers alle registers open. Zo brengt Atlas nogal wat herdrukken uit, van Darwins Het ontstaan der soorten en De reis van de Beagle, over Toby Greens In de voetsporen van Darwin in Zuid-Amerika en Edward J. Larsons De proeftuin van de evolutie tot Randal Keynes' Darwins dochter en David Quammens De aarzelende Darwin.

Van deze laatste schrijver verschijnt bij Olympus het magistrale en absoluut niet te missen Het lied van de dodo, naast een hele rits boeken van Richard Dawkins, Daniel Dennett, Alfred Russel Wallace en de Nederlandse socioloog Johan Goudsblom (Stof waar honger uit ontstond), tot 22 maart met 25 procent korting.

Bij Nieuwezijds, sinds jaar en dag bezig met de popularisering van Darwin, verschijnen Over het onstaan van soorten, Het uitdrukken van emoties bij mens en dier en de autobiografie van de man zelve. Ook nog te krijgen zijn Griet Vandermassens Darwin voor dames, Chris Buskes' Evolutionair denken, het bijzonder volledige en terecht met de Socrates Wisselbeker bekroonde overzicht van de invloed van het darwinisme op onze totale cultuur en Johan Braeckmans Darwins moordbekentenis. Voor juni staat Braeckmans nieuwe boek, De ontwerpillusie, op stapel, waarin hij een verlichtingsblik werpt op intelligent design.

Van de Amerikaanse evolutiefilosoof Michael Ruse verschijnt bij Ten Have de biografie Charles Darwin. Houtekiet brengt Rogier Deckmyns De evolutie van het Darwinisme, waarin de geschiedenis van deze theorie tot vandaag onderzocht wordt. De Historische Uitgeverij komt dan weer met Darwins dierentuin van de Nederlandse wetenschapsjournalist Marcus Werner en met Hugo Brandt Corstius' Mensenarm, dierenrijk, waarin deze bekende wetenschapper, columnist en Opperlanskenner zich buigt over de niet zo rooskleurige toekomst van de mensheid.

(MV)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234