Maandag 14/10/2019

Monsterfusie

Baysanto, het 'huwelijk van de hel' van 53 miljard

Actievoerders protesteren in Brussel tegen het 'huwelijk van de hel' tussen Bayer en Monsanto. Beeld EPA

Het 'huwelijk uit de hel', zoals de critici het samengaan van Bayer en Monsanto noemen krijgt nu ook de goedkeuring van Justitie in de Verenigde Staten. Door de transactie ontstaat 's werelds grootste bedrijf in zaden, gewasbescherming en pesticiden.

Met de overname is een bedrag gemoeid van 53 miljard euro. Het akkoord van de Amerikaanse autoriteiten is nog niet officieel, maar de Amerikaanse zakenkrant The Wall Street Journal beroept zich op diverse bronnen. Een principeovereenkomst tussen de twee bedrijven en het Amerikaanse ministerie werd de afgelopen dagen bereikt, meldden bronnen bekend met de situatie. Er is sprake van extra toegevingen zoals de verkoop van zaden en 'behandelde zaden'-afdelingen. Details daarover zijn vooralsnog niet bekend.

"Dear Hugh. On behalf of Bayer, I am pleased to provide this letter to you to confirm our strong interest in a business combination with Monsanto."

De brief van Werner Baumann aan zijn Amerikaanse collega Hugh Grant nu reeds zo'n twee jaar geleden klonk uiterst amicaal. Maar de grote belangen achter de schermen zijn intussen wél immens.

Om de overname van de Amerikaanse zadenhandelaar Monsanto door het Duitse chemieconcern Bayer te laten goedkeuren, moesten beide bedrijven door de Europese Commissie ook al voor miljarden aan bezittingen afstoten. Het gaat onder meer om activiteiten rond zaden en pesticiden en onderzoeksfaciliteiten van Bayer. Het Duitse chemieconcern BASF zou inmiddels al voor zo'n 7 miljard euro aan activa hebben overgenomen. Dat lijkt een zware prijs die de fusiegroep moet betalen. Desondanks stuwden de aandeelhouders het aandeel van Monsanto al zo'n 6 procent hoger. Bij Bayer ging er zo'n 5 procent bij.

Dat er voorwaarden werden opgelegd, is niet verbazingwekkend. Er waren zorgen gerezen over de dominante positie die ‘Baysanto’ zou innemen. Monsanto is immers de grootste zadenproducent ter wereld, en de fabrikant van de belangrijkste en omstreden onkruidbestrijder (glyfosaat). Monsanto heeft in Europa een slechte naam opgebouwd met genetisch aangepaste gewassen en het bestrijdingsmiddel Roundup, dat volgens een grote groep lidstaten te veel gevaar voor de volksgezondheid oplevert.

Monsanto-topman Hugh Grant. Beeld getty

"Ik heb zelf drie kinderen." Dat is inmiddels het standaardantwoord van Monsanto-CEO Hugh Grant als hij weer eens wordt aangepakt als de duivel van Monsanto. In de ogen van Grant is Monsanto juist een groen bedrijf, omdat het helpt de planeet te voeden in tijden van urbanisatie. Die analyse maakte ook Bill Gates, die via zijn Bill & Melinda Foundation een grote aandeelhouder is van Monsanto.

Bayer is dan weer groot in gewasbeschermingsmiddelen en een belangrijke uitdager van Monsanto in de verkoop van groentezaden. Samen zouden ze alle andere toeleveranciers van de landbouw overtroeven.

'Knieval'

Door voor miljarden euro's aan activiteiten af te stoten, konden beide partijen het vertrouwen winnen van EU-commissaris voor Concurrentie Margrethe Vestager.

"Dit zal verzekeren dat er ook na deze fusie nog voldoende concurrentie en innovatie zal zijn op de markten voor zaden, gewasbeschermingsmiddelen en digitale landbouwtoepassingen", zei Vestager. Ze verwees naar de opkomende markt van digitale dienstverlening aan de landbouw omdat Bayer de eigen activiteiten op dit vlak (apps, sensortechnologie, dataplatform) in het uitstalraam moet zetten.

De knieval voor de autoriteiten betreft ook het afstoten van de overlappende activiteiten op vlak van zaden en gewasbeschermingsmiddelen. Monsanto moet zich bijvoorbeeld ontdoen van een nematodenmiddel en Bayer van de onkruidbestrijder glufosinaat. Als totaalonkruidbestrijder zit glufosinaat in hetzelfde vaarwater als glyfosaat. Bayer moet ook afscheid nemen van zijn onderzoek naar hybride tarwe.

Europees Commissaris voor Mededinging Margrethe Vestager geeft toelichting bij de fusie van Bayer en Monsanto. Beeld AFP

Concurrentie

Op de zadenmarkt meent Europa dat BASF, Dow/DuPont, Syngenta en zadenspecialisten als Limagrain en KWS het vuur aan de schenen zullen leggen van de nieuwe fusieonderneming. In de verkoop van gewasbeschermingsmiddelen moet de concurrentie vooral komen van Dow/DuPont, Syngenta, BASF en FMC als nieuwe nummer vijf in Europa.

Onder meer op de markt voor groentezaden dreigde een gebrek aan concurrentie. Monsanto is de grootste speler met de eigen merken Seminis en De Ruiter. Bayer zette daar Nunhem als sterk merk tegenover en schopte het daarmee tot nummer vier in de wereld en werd Monsanto’s grootste uitdager in Europa. Voor akkerbouwgewassen zag de Commissie vooral een probleem voor koolzaad en katoen. In ggo’s zijn ze beiden actief: Monsanto met Roundup Ready-gewassen en Bayer met zijn Liberty Link-technologie. In Europa is daar geen markt voor, maar de Commissie overschouwde het plaatje wereldwijd. Wat herbicidentolerantie en insectenresistentie betreft, zou er van concurrentie geen sprake meer zijn.

Met de opgelegde desinvesteringen wilde de Europese Commissie verzekeren dat landbouwers keuze hebben tussen verschillende zaden en gewasbeschermingsmiddelen aan betaalbare prijzen." Of dit alles zal volstaan om de milieuorganisaties, die massaal verzet aantekenden tegen de fusie, te bedaren zal nog moeten blijken.

Tegen de fusie rees in Europa veel verzet van milieuorganisaties. Vestager ontving zelfs ruim een miljoen handtekeningen van Europeanen die wilden dat zij de fusie zou blokkeren.

"De agrochemische bedrijven sleutelen zo aan hun zaden dat er steeds meer bestrijdingsmiddelen nodig zijn. Gif dat diezelfde bedrijven verkopen", laakt Greenpeace die perverse vicieuze cirkel.

Ook Europese landbouworganisaties en hun Amerikaanse en Canadese collega’s trokken al aan de alarmbel. Deze fusie zou de al moeilijke economische situatie van de landbouwers alleen maar erger maken. De kosten die boeren moeten maken, zijn tussen 2000 en 2010 met gemiddeld bijna 40 procent gestegen. Een groot deel van die kostenstijgingen gaan over duurdere zaden, bestrijdingsmiddelen en kunstmest, beten de Europese Groenen van zich af.

De agrochemische industrie probeert volgens hen ook zaden te patenteren die hun concurrenten vroeger kweekten, maar niet gepatenteerd hebben. Zo proberen ze niet alleen de natuur op zich te patenteren, maar sluiten ze ook verschillende wegen voor onderzoek af. Ze verlagen daarmee de keuzevrijheid van boeren en kleine zaadproducenten tenzij deze ervoor betalen aan de eigenaars van de patenten.

De Europese Commissie heeft veel tijd uitgetrokken voor het onderzoek en hield meer dan 2.000 producten tegen het licht. Van een aantal daarvan moet de fusieonderneming dus afscheid nemen. Bayer schuift zelf BASF als mogelijke koper naar voor, maar de Commissie gaat na of hierdoor geen andere bezwaren rijzen. Grote spelers in de toelevering in landbouw zijn door fusies nog groter geworden. In de sector zijn de voorbije twee jaar in ijltempo posities ingenomen. Met bewegingen tussen Dow en Dupont, en ook bij ChemChina en Syngenta. De concentratiegraad is nu bijzonder hoog.

Eerder toonde Bart Staes, Europees Parlementslid voor Groen, zich al ontgoocheld met het Europese fiat. “Deze fusie is slecht nieuws voor boeren, het leefmilieu en voedselzekerheid. De agrochemische landbouwindustrie is al veel te veel geconcentreerd. Dat is eigen aan het model zelf, hetgeen een handvol enorme multinationals een nog grotere greep op de voedselproductie zal geven”, klonk het.

Hoe omstreden ook, de grootschaligheid in de sector is inmiddels een voldongen feit. Volgens berekeningen van Oxfam zou de fusiegroep tekenen voor een marktaandeel van zowat 29 procent in de zaadmarkt, en bijna een kwart in de pesticiden.

De voornaamste concurrenten van de fusiegroep zijn evenwel ook concerns die door een relatie groter zijn geworden. Zo tekent de groep Syngenta/ChemChina volgens Oxfam voor een marktaandeel van 22,4 procent in de zadenmarkt, en een bescheiden 10 procent in de pesticiden. Dat andere conglomeraat, Dow/Dupont, neemt in beide markten zo'n 18 procent voor haar rekening. BASF komt met 16 procent in de markt van de pesticiden ook sterk opzetten.

'Innovatie'

Bovendien berekende KBC Asset Management dat Bayer/Monsanto voor ruim de helft actief is in de gezondheidszorg, voor ruim een kwart in de chemie, en 'slechts' 19 procent in de gewasbescherming en zaden.

Volgens de Nederlandse landbouw- en voedseldeskundige professor Louise O. Fresco, is het heftige verzet tegenover de fusiegroep gebaseerd op 'karikaturen uit het verleden'. "Monsanto en Bayer worden gereduceerd tot respectievelijk de producent van agent orange, gmo’s en glyfosfaat", countert ze scherp in haar blog. "Het ideaal van de critici lijkt een landbouw zonder chemicaliën en zonder genetica. Iedere volkstuinder weet hoe moeilijk voedselproductie zonder chemicaliën is, maar dat maakt het verlangen naar ‘natuurlijk’ niet minder. Bayer en Monsanto moeten deze reacties, hoe eenzijdig soms, serieus nemen en niet alleen met feiten pareren."

Volgens de voormalige assistant director-general van de FAO, de voedsel- en landbouworganisatie van de Verenigde Naties, is het nog te vroeg om te oordelen over de overname. "Een megafusie tussen twee ‘giganten’ zou de consument nog afhankelijker maken. In strikte zin is er echter geen sprake van een monopolie. Critici suggereren dat de hele voedselketen nu in een paar handen komt. Maar deze bedrijven zijn slechts leveranciers van een deel van de input voor een aantal gewassen. Na zaaizaad en pesticiden volgt nog een hele lange keten, van individuele boeren tot de verwerking en distributie. Monsanto en Bayer verkopen geen brood."

Volgens Fresco is deze fusie belangrijk in de zin van welke innovaties er worden ontwikkeld en wat de betekenis is voor het wereldvoedselvraagstuk. "Het grote voordeel is dat het gefuseerde bedrijf zich aan de EU- regels moet houden en de publieke opinie het nauwlettend volgt. Dat zou een aanzet kunnen geven tot vernieuwingen."

Overnameproces van twee jaar

De intentie van Bayer om Monsanto in te lijven dateert al van 2016. Dat de overname pas nu een feit is, komt door de vele mededingingsautoriteiten die hun zeg moesten doen. Begin februari kon de fusie al rekenen op groen licht van de Braziliaanse concurrentiewaakhond CADE. Europa sprak zich een tweetal weken geleden uit. Het legde stevige voorwaarden op, met de verplichte verkoop van activa ten belope van zo'n 7 miljard euro. Dit om de dominantie op een aantal terreinen en markten te counteren. Ook de Amerikaanse autoriteiten leggen nu bijkomende maatregelen op, de details ontbreken nog, maar steken verder geen stokken in de wielen.

Het is nog niet bekend wanneer de toezichthouder in de VS definitief groen licht geeft.

Ook de Mexicaanse, Canadese en Russische goedkeuring moet nog bekomen worden, maar verwacht wordt dat die de overname niet in de weg zullen staan. Vanaf het najaar 2018 zou Bayer dus zijn overname in de boekhouding kunnen opnemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234