Donderdag 26/11/2020

'Bateman is ongelooflijk anaal'

In Toronto zijn door cineaste Mary Harron onlangs de opnamen beëindigd van American Psycho, naar het gelijknamige, controversiële boek van de Amerikaanse schrijver Bret Easton Ellis over een kille yuppie, annex seriemoordenaar. Aangezien de roman indertijd zwaar op de korrel werd genomen, mag verwacht worden dat het met deze verfilming niet anders zal zijn. Of toch? 'Ik denk dat deze film velen zal verrassen,' zegt hoofdvertolker Christian Bale. 'Veel mensen hebben uitgesproken ideeën over dit project, zelfs zonder dat ze het boek gelezen hebben. En het scenario hebben ze natuurlijk al evenmin gelezen.'

Jan Temmerman

Nadat hij als jonge debutant doorbrak met Less than Zero in 1985, zorgde Bret Easton Ellis met zijn derde boek American Psycho in 1991 voor een heus schandaalsucces. In die roman krijgen we de waanzinnige avonturen te lezen van Patrick Bateman, een jonge Wall Street-makelaar die in het Reagan-tijdperk van de late jaren tachtig geld als slijk verdient, maar tegelijk een tweede 'carrière' als serieverkrachter en dito moordenaar cultiveert. Vooral de koele, bijna zakelijke, soms grotesk gedetailleerde beschrijvingen van de gruwelijkste folteringen die Bateman, die in de roman als verteller fungeert, zijn talrijke slachtoffers liet ondergaan, zorgden voor heel wat beroering. Het begon al bij de prestigieuze uitgeverij Simon & Schuster die, ondanks een substantieel voorschot van 300.000 dollar, uiteindelijk van publicatie afzag. American Psycho werd ten slotte uitgegeven door Vintage Books.

Dat er al in het midden van de jaren negentig plannen waren om American Psycho te verfilmen, trok toen niet echt de aandacht. Dat had voornamelijk te maken met de relatieve onbekendheid van de belangrijkste betrokkenen. De Canadese cineaste Mary Harron begon toen net een beetje naam te maken met haar eerste bioscoopfilm I Shot Andy Warhol. En de in Wales geboren acteur Christian Bale, die als kind-acteur bekend werd door zijn rol in Empire of the Sun van Steven Spielberg uit 1987, was inmiddels een sterke filmografie aan het samenstellen (met titels als Henry V van Kenneth Branagh, Little Women naast Winona Ryder en Portrait of a Lady van Jane Campion), maar bij het grote publiek deed zijn naam nog geen belletje rinkelen.

Belletjes begonnen wél te rinkelen toen vorig jaar, tijdens het Filmfestival van Cannes, bekend raakte dat Titanic-ster Leonardo DiCaprio interesse toonde voor de hoofdrol in American Psycho. Behalve het feit dat dit voor de jonge acteur een wel zéér radicale breuk met zijn 'romantische' imago zou betekenen, was er toen ook heel wat te doen rond het feit dat hij voor zijn medewerking maar liefst 21 miljoen dollar zou krijgen. Cineaste Mary Harron vond de casting van zo'n superster niet zo'n verstandige beslissing. Van hun kant vonden de financiers het niet zo'n goed idee om Harron aan te houden als regisseur en dus werd onder meer Oliver Stone aangesproken.

Leuk detail: voor de Britse televisiezender Channel Four maakte Mary Harron indertijd een korte, satirische film met de titel How To Make An Oliver Stone Movie. "Ja, daar moest ik vaak aan terugdenken toen het ernaar uitzag dat hij er met mijn film vandoor zou gaan," lacht ze nu. En ze heeft inderdaad reden tot lachen, want de deal met Leonardo DiCaprio ging uiteindelijk niet door en ook Oliver Stone haakte af. Op die manier kwam de weg dus vrij om toch met duo Harron-Bale in zee te gaan, maar dat impliceerde wel dat de cineaste het nu met een véél kleine budget moet stellen, namelijk 6 miljoen dollar voor de hele film!

Toch bleven er problemen opduiken. Er werd afgesproken om de film, die zich integraal in New York afspeelt, niet ter plaatse te draaien, maar wel in de Canadese grootstad Toronto, waar trouwens steeds meer en steeds vaker Amerikaanse films worden opgenomen, wegens minder duur. Maar in Toronto zagen sommigen de filmploeg van American Psycho liever niet komen opdagen en daar had men een grondige reden voor, namelijk de zogenaamde Paul Bernardo-affaire. Die jongeman had enige tijd geleden twee meisjes verkracht en vermoord. Naast zijn bed werd toen een exemplaar van American Psycho aangetroffen: de beschuldiging van copycat-murders was snel geformuleerd. Ondanks het protest kreeg de filmploeg toch toelating om in Toronto te draaien, maar uit veiligheidsoverwegingen werd een en ander erg discreet gehouden.

Op de talrijke wagens, die een filmproductie altijd weer zo'n beetje op een rondreizend circus doen lijken, valt geen enkele verwijzing naar American Psycho te bespeuren. En op de zogenaamde call-sheets, waarmee de diverse ploegleden elke dag gebriefd worden, staat alleen vermeld dat het om de film Untitled gaat. Zelfs de figuranten blijken nauwelijks te weten voor welke film ze werden ingehuurd. Een dergelijke discretie zou, door de aanwezigheid van Leonardo DiCaprio, in ieder geval minder haalbaar geweest zijn.

Het DiCaprio-intermezzo komt uiteraard even ter sprake, als wij - enkele leden van de 'international press', zoals ons bezoek op de call-sheet vermeld staat - tussen twee opnamen in even met Christian Bale kunnen praten. Maar veel woorden wil hij daar liever niet meer aan verspillen. "Dat is nu geschiedenis," zegt hij resoluut. "Het is gewoon jammer dat dit allemaal moest gebeuren."

Maar over zijn visie op Patrick Bateman en op de toon van American Psycho wil hij wél wat meer kwijt: "Ik speel dit personage in feite als iemand die zelf de hele tijd acteert. Eigenlijk heeft Bateman niets van zichzelf. Hij heeft geen ziel. Niets is aangeboren bij hem. Hij heeft gewoon zichzelf uitgevonden. Bateman haalt zijn hele imago uit typische mannenbladen als GQ en uit advertenties. Ken je die reclame voor Playboy, met de slogan 'What kind of a man reads Playboy?'. Daar staat dan de foto bij van zo'n man, met een vrouw die tegen hem aanleunt en die vol bewondering naar hem opkijkt. Bateman heeft gewoon te veel en te lang naar dat soort beelden gekeken. Beelden van hoe een succesrijke en charmante man er blijkbaar moet uitzien. In feite kan hij dus om het even wie zijn. Hoe hij op anderen reageert, is dan ook op elk moment totaal willekeurig. Het enige zelfbeeld dat hij kan hebben, is dat er bij hem geen 'zelf' bestaat."

"Bij de eigenlijke vertolking van Bateman, ontstaan er dan bepaalde gebaren, bepaalde 'maniertjes', zonder dat ik die daarom bewust cultiveer als tics. Volgens mij is hij ongelooflijk anaal. He's got a stick up his ass the whole time. Daarom lijkt hij zich vaak ook als een robot gedragen. Zijn hele lichaamstaal is geboetseerd naar het gedrag van mannen die de hele tijd proberen macht uit te stralen en die elke situatie waarin ze zich bevinden constant willen domineren."

Uit enkele opmerkingen van cineaste Mary Harron, die al in de voorlopige 'not for publication'-persmap werden opgenomen, kan alvast afgeleid worden dat de verfilming van American Psycho geenszins op Henri, Portrait of a Serial Killer, de ophefmakende want bijzonder rauwe debuutfilm van John McNaughton uit 1986 zal lijken.

"In geen geval," zegt Bale. "Ik denk dat deze film veel mensen zal verrassen. Veel mensen hebben uitgesproken ideeën over dit project, zelfs zonder dat ze het boek gelezen hebben. En het scenario hebben ze natuurlijk al evenmin gelezen. Van mensen die het boek wél gelezen hebben, hoor ik soms dat ze het onderhoudend en zelfs vermakelijk vonden, maar dat ze tegelijk walgden van zichzelf, juist omdat ze het zo onderhoudend vonden. Het is inderdaad een wat vreemd gevoel, maar ik denk dat dit juist zo bijzonder is aan zwarte humor. In deze film gaan we soms van zeer grappige naar zeer gemene scènes. En er zitten wel degelijk harde scènes in de film, want alles weglaten zou van onze kant behoorlijk laf geweest zijn. Er zullen dus ook scènes tussen zitten die allebei tegelijk zijn, zodat je je als kijker soms ongemakkelijk zal voelen omdat je lacht.

"Dit kan dus een erg grappige film worden, want Bateman wordt in feite voorgesteld als een complete dwazerik, een echte idioot. Toen ik indertijd het scenario onder ogen kreeg, had ik het boek zelf nog niet gelezen. Het enige wat ik van American Psycho kende, waren de citaten die bij de recensies stonden afgedrukt. En natuurlijk had men daarvoor meestal de gruwelijkste scènes uitgekozen. Ik ging er toen vanuit, net zoals de meeste mensen wellicht nu nog steeds doen, dat de American Psycho een donkere, psychologische analyse van een serial killer was. Dus was ik, eerlijk gezegd, niet bepaald blij toen ik dat scenario in de bus kreeg. Maar toen ik het las, vond ik het buitengewoon grappig. Toen we met de andere acteurs het scenario doorlazen in aanwezigheid van Bret Easton Ellis, zei hij achteraf dat hij zich eigenlijk nooit gerealiseerd had hoe grappig het was. Het was immers juist het satirische aspect van de roman dat Mary Harron voor haar scenario had uitgepikt. En Mary... staat nu achter jou."

Dat blijkt te kloppen. De regisseuse heeft ook even de set verlaten en komt snel de 'international press' begroeten. Ze pikt meteen in op Bales laatste opmerking. "We hebben inderdaad een groot deel van het expliciete geweld weggelaten. Maar wat we wél bewaard hebben, is die overgang van iets grappigs naar iets verschrikkelijks. Het zou makkelijker en veiliger geweest zijn om ons alleen maar tot de satire te beperken, maar dan zouden we toch té veel van het oorspronkelijke verhaal opzijgeschoven hebben. Voor mij is American Psycho enerzijds een portret van New York in de late jaren tachtig. Dat is dan het niveau van de sociale satire en de zwarte humor. Anderzijds is er dat portret van die waanzinnige seriemoordenaar, dat eerder aansluit bij de klassieke horrorfilm en dat zeer verontrustend is. Ik denk niet dat er veel films zijn - Clockwork Orange is misschien een goed voorbeeld - die zo heen en weer springen tussen beide stijlen. Maar dat maakt dit project juist zo interesssant."

In de productienota's komt ook het Frankenstein-verhaal ter sprake. Patrick Bateman wordt daarbij omschreven als een soort 'Monster van Frankenstein' van deze tijd. Zal in de film ook uitgelegd worden hoe Bateman zo'n monster geworden is?

"Neen," zegt Mary Harron heel resoluut. "In ieder geval niet meer dan dat bijvoorbeeld in het Dracula-verhaal gebeurt. Ik vind dat trouwens niet relevant. Ik heb daarover al veel discussies gehad met de studio's, want in Hollywoodfilms houdt men nu eenmaal van scènes waarin bijvoorbeeld uitgelegd wordt hoe het personage als kind misbruikt werd of iets dergelijks. Maar dan zei ik altijd: 'Het heeft geen enkel belang of zijn ouders hem nu al dan niet gemeen behandeld hebben. Hij vermoordt veertig mensen!' Bateman is een constructie. Ook al brengt Christian (Bale) hem tot leven en geeft hij hem een zekere consistentie, ook al maakt hij van dat personage iemand van vlees en bloed, toch is Bateman eerst en vooral een symbool van het kwaad. Maar ik moet wel toegeven dat ik het scenario zelf beter begon te begrijpen, sinds ik de vertolking van Christian heb gezien (lacht). Die heeft hij trouwens grotendeels zélf in elkaar gestoken (lacht). We hebben natuurlijk veel over die rol gepraat, maar toch hebben we zijn vertolking niet echt gepland. De grootste inbreng komt wel degelijk van hemzelf."

Op dat moment onderbreekt Christian Bale haar even en zegt, met veel gevoel voor tongue-in-cheek-humor: "Ik had natuurlijk niet veel tijd om mij voor te bereiden, gelet op het feit dat ik mijn medewerking aan dit project slechts anderhalf jaar geleden heb toegezegd!"

Een assistent komt melden dat Harron en Bale opnieuw op de set worden verwacht, maar zij zegt...néén, zij vraagt heel vriendelijk of ze even haar gedachtengang mag afmaken. Natuurlijk mag dat. "Bateman is dus een constructie," herneemt zij. "Wat hem een monster maakt, is dat er niets binnenin zit. Hij voelt geen normale menselijke emoties. Het is bijna alsof al zijn geweld een poging is om dat te compenseren, om toch iéts te voelen. Maar al die pogingen leveren uiteraard niets op. Wat de vertolking van Christian erg goed duidelijk maakt, is dat Bateman dus een constructie is, opgebouwd uit al die beelden van glamoureuze mannelijkheid, afkomstig uit James Bond- of Tom Cruise-films, uit magazines als Playboy of GQ. Vandaar ook die verwijzing naar het Monster van Frankenstein, met dit verschil dat het hier niet om een fysieke constructie uit allerlei lichaamsdelen gaat, maar om een mentale constructie. Bateman fungeert als een soort samenvatting van bepaalde tendenzen in de late jaren tachtig: de verachting van de armen, de haat tegenover vrouwen, de obsessie voor merknamen, de ongebreidelde hebzucht, de nadruk op uiterlijke perfectie, enzovoort. Als je dat allemaal dan met één psychotische persoonlijkheid verbindt, dan krijg je Patrick Bateman. Hij is minder een persoon dan een fenomeen."

Maar dan wel een zeer gewelddadig fenomeen. "Er is bijvoorbeeld een sequentie waarin Bateman een dakloze vermoordt," vertelt Harron. "We hebben die scènes nog niet gedraaid, maar ik weet dat ze zeer verontrustend zullen zijn. Alleen al het casten van dat slachtoffer vond ik vreselijk. 'Dat wordt een zware klus,' dacht ik toen, aangezien de audities al zo moeilijk waren. Maar het moét, tenminste als we het portret van zo'n menselijk monster willen schetsen, als we ook iets willen vertellen over de onpeilbare diepten van zijn wreedaardigheid. We kunnen wel een groot deel van het expliciete geweld van het scherm houden. In het geval van de moord op die dakloze zul je trouwens nauwelijks iets zien. De eigenlijke moord gebeurt in een donkere steeg en wordt gedraaid met een breed kader, geen close-ups. Maar wat het zo gruwelijk en verontrustend maakt, is het gedrag van Bateman en wat hij op dat moment tegen zijn slachtoffer zegt."

En dan moeten de cineaste en haar acteur toch echt terug naar de set.

Inmiddels raakte bekend dat Christian Bale dit najaar de hoofdrol zal vertolken in Villa des Roses, de verfilming van de gelijknamige Willem Elsschot-roman door regisseur Frank Van Passel en producent Dirk Impens. De hierna volgende credits van American Pyscho worden onder voorbehoud meegegeven, want de film is nog steeds in productie; wijzigingen zijn niet uitgesloten.

TITEL: American Psycho. REGIE: Mary Harron. SCENARIO: Mary Harron en Guinevere Turner, naar de gelijknamige roman van Bret Easton Ellis. FOTOGRAFIE: Andrzej Sekula. PRODUCTIE: Edward R. Pressman, Chris Hanley en Christian Halsey Solomon. PRODUCTION DESIGN: Gideon Ponte. COSTUUM: Isis Mussenden. VERTOLKING: Christian Bale, Willem Dafoe, Jared Leto, Reese Witherspoon, Samantha Mathis, Chloe Sevigny, Justin Theroux, Guinevere Turner, e.a.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234