Dinsdag 01/12/2020

De toogfilosoof

Bart De Wever over Niccolo Machiavelli: "Strateeg in een slangenkuil"

Beeld dm

Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die 'denker van de week'? Vandaag: Bart De Wever over Niccolo Machiavelli.

Il Principe is een overschat boek. Wie hoopt op een middeleeuwse House of Cards zal snel teleurgesteld zijn. Ik was het alleszins als student. Maar het is Machiavelli vergeven. Il Principe is immers geen politiek traktaat, maar een sollicitatiebrief, die gelezen moet worden binnen de context waarin Machiavelli het boek schreef. En dat was de politieke instabiliteit in Florence onder de de' Medici's.

Hoewel in naam een republiek, was Florence een oligarchie van rivaliserende families. De de' Medici's waren niet beter of slechter dan hun tegenstanders, maar wel slimmer. Via een geniale verdeel-en-heerspolitiek hielden de de' Medici's alle touwtjes in handen, ook al oefenden ze nooit een officiële functie uit. Machiavelli haatte overigens de uiterlijke schijn van dat politieke systeem.

Nadat Piero de Medici - hun minst getalenteerde patriarch - het zo bont had gemaakt dat de hele familie werd verbannen, begon Machiavelli's carrière. Hij werd een soort stadssecretaris die moest zien te overleven in een slangenkuil van botsende belangen, corruptie en gekonkel.

Na veertien jaar waren de Florentijnen dat beu en mochten de de' Medici's terugkeren. Alle deloyale gezagsdragers werden geëxecuteerd. Machiavelli kreeg evenwel gratie omdat Giovanni de Medici net tot paus werd verkozen. Hij werd verbannen en trok zich terug op het bescheiden familielandgoed. Daar begon hij aan wat Il Principe zou worden.

Machiavelli wilde de de' Medici's tonen dat hij over capaciteiten beschikte die hen van pas konden komen. Hij hoopte op emplooi bij zijn vroegere vijanden. En daarvoor schreef hij een voor zijn tijd uniek boek, omdat het niet vertrekt vanuit de wenselijkheid, maar vanuit de werkelijkheid.

In de renaissance waren er honderden boeken over 'de rechtvaardige heerser'. Dat interesseerde Machiavelli niet. Als man van de praktijk had hij lak aan de humanistische conventies die toen furore maakten. Hij wilde weten hoe een heerser een gevestigde macht wordt. Hij brak de façade af, negeerde de heersende moraal en legde de macht bloot. Later noemde men dat dan machiavellisme: het doel heiligt de middelen.

Wie Il Principe daartoe reduceert, doet het oneer aan. Machiavelli roept vragen op waarmee elke moderne politicus wordt geconfronteerd. Moet een heerser hervormen of het status quo bestendigen? Is een spaarzaam beleid te verkiezen boven vrijgevigheid? Is het beter geliefd te zijn dan gevreesd? Moet je, om zaken te kunnen realiseren, dingen doen die je principieel afkeurt?

En nu komt de teleurstelling: Machiavelli geeft nooit klare antwoorden. Hij spreekt zichzelf voortdurend tegen. Hij raadt aan om te dingen naar de volksgunst, om een paar pagina's verder doodleuk te stellen dat wie bouwt op het volk, fundamenten legt in modder. En zo onthulde Machiavelli de ambivalentie van de politiek: alles hangt af van steeds wijzigende omstandigheden.

Machiavelli's opzet mislukte en hij ervoer het postuum gepubliceerde Il Principe als een bittere nederlaag. Hij werd nooit in zijn waardigheid hersteld. De de' Medici's hadden hem ook niet nodig. Sinds Cosimo wisten ze al dat 'staten niet geregeerd worden door rozenkransjes te prevelen'.

Volgende week: Johan Braeckman over Aristoteles

Bart De Wever.Beeld BELGA

Bart De Wever

• Geboren in Mortsel, 21 december 1970
• Historicus van opleiding (KU Leuven)
• Ruilde in 2001 zijn lidmaatschap van de Volksunie in voor een partijkaart van N-VA
• Sinds 2004 voorzitter van N-VA
• Sinds 2012 burgemeester van Antwerpen
• Is een bewonderaar van de 18de-eeuwse Ierse conservatieve filosoof Edmund Burke, en van de Britse psychiater en columnist Theodore Dalrymple
• Heeft iets met het oude Rome, gebruikt regelmatig Latijnse spreuken om zijn woorden kracht bij te zetten

Niccolò Machiavelli

• De uitvinder van de politieke wetenschappen werd geboren in Firenze op 3 mei 1469. Hij kreeg de naam Niccolo¿ Machiavelli. Vader was een advocaat met blauw bloed, maar het gezin was niet rijk.
• De familie Machiavelli koesterde een liefde voor boeken. De oude Romeinse republiek fascineerde en inspireerde Niccolo¿.
• Aan het einde van de vijftiende eeuw werd de familie de' Medici verjaagd, waarna de Florentijnse republiek ontstond. In 1498 werd Machiavelli vicekanselier en diplomatiek secretaris van de stadstaat.
• Machiavelli huwde in 1502 met Marietta Corsini. Het paar kreeg vier zonen en twee dochters. Kleinzoon Giovanni Ricci zou later een hoop van zijn geschriften redden.
• In 1506 liet Machiavelli een militie van boeren door de Florentijnse straten marcheren. Hij wantrouwde huurlingen en wilde steunen op burgers die voor hun stad vochten als de nood daar was. In 1509 veroverde zijn militie Pisa.
• Aan Machiavelli's politieke carrie¿re kwam in november 1512 een eind. Het Spaanse leger was Toscane binnengevallen, waarna de de' Medici's andermaal de macht grepen in Firenze.
• Niet alleen kreeg Machiavelli zijn ontslag, hij vloog ook nog eens in de cel op verdenking van verraad. Na drie weken foltering mocht hij beschik- ken, maar een nieuwe politieke post werd hem niet gegund. Dus begon hij te schrijven.
• Het belangrijkste werk van Machiavelli is nog altijd Il Principe
(1515), vertaald als De vorst of De heerser. Daarin beschreef hij hoe een leider aan de macht kon blijven - een primeur, want voor het eerst werd politieke macht losgekoppeld van de moraal of van Gods wil.
• De heerser was geen handleiding voor machtswellustelingen, maar veeleer een analyse van de macht. Machiavelli hoopte wel dat een sterke leider het versnipperde Italie¿ kon herenigen.
• In zijn tijd was Machiavelli populair vanwege zijn komedies. Hij schreef ook poe¿zie en geschiedschriften. Op 21 juni 1527 stierf hij in zijn geboortestad. Kort daarna al werd zijn naam voor eeuwig en altijd verbonden met brute machtspolitiek.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234