Woensdag 23/10/2019

Patriot Act

"Bart De Wever heeft niet helemaal ongelijk"

Bart De Wever. Beeld Eric de Mildt

Neen, Bart De Wever overschrijdt niet de grenzen van de Belgische rechtstaat. Criminoloog Brice De Ruyver en socioloog Mark Elchardus steunen de N-VA-voorzitter in zijn oproep voor strengere maatregelen. "We staan nu te weerloos ten opzichte van terrorisme."

"Sta mij toe een vergelijking te maken. Personen die door een geestesziekte een gevaar vormen voor zichzelf of voor hun omgeving kunnen na bevestiging door de vrederechter gedwongen worden opgenomen in de psychiatrie. Het is een ander verhaal dan bij de potentiële terrorist, maar je kunt de parallel wel degelijk trekken, omdat in beide gevallen gevaar dreigt. Ook hier is het geen optie om te wachten tot het zich manifesteert." Voor terreurexpert en criminoloog Brice De Ruyver (UGent) is het duidelijk: we zijn niet voldoende gewapend om de dreiging van het terrorisme het hoofd te bieden.

Hij reageert zo op de ophefmakende pleidooien van De Wever. De Antwerpse burgemeester en N-VA-voorzitter liet in het weekend verstaan dat er werk moet worden gemaakt van een Belgische Patriot Act. Waar de Amerikaanse wet, die de Amerikaanse regering na de aanslagen van 11 september 2001 invoerde, politie- en inlichtingendiensten zo goed als vrij spel gaf en bijvoorbeeld leidde tot het NSA-afluisterschandaal, wil De Wever hier onder meer de lokale besturen meer slagkracht geven. "Als burgemeester ben ik vragende partij voor gewapend bestuur", klonk het.

Het zou betekenen dat het gemeentebestuur samen met de politie maatregelen kan nemen tegenpotentiële terroristen voordat er strafrechtelijke feiten zijn gepleegd. Een oproep die zorgt voor een verhit debat over onze rechtstaat en de grenzen ervan. Volgens De Ruyver heeft De Wever hierin een punt.

"Gewapend bestuur is natuurlijk een ongelukkige term. Maar vanuit justitie klinkt ook meer en meer de roep op het bestuurlijk op te lossen, omdat zij vaak te laat komen. In sommige gevallen, bijvoorbeeld in de escalatiefase, zijn we vandaag niet goed uitgerust en kunnen we niets doen om die persoon eerder te neutraliseren. Nu moeten we al hopen dat die persoon voor de terreurdaad een of ander misdrijf begaat."

De Ruyver staat niet alleen. Ook socioloog en sp.a-huisideoloog Mark Elchardus heeft begrip voor de verzuchtingen van de Antwerpse burgemeester. "Ik begrijp dat, zeker. We staan nu te weerloos ten opzichte van terrorisme en die terreurdaden gaan niet onmiddellijk stoppen. We gaan hier nog decennia mee te maken krijgen en we moeten daar meer tegen kunnen doen. We kunnen niet langer wachten tot een terreurdaad effectief is gepleegd. We moeten hen preventief kunnen oppakken na ernstige waarschuwingen. Welke waarschuwingen dat moeten zijn, is een kwestie voor juristen. Zij moeten dat zodanig formuleren dat de kern van de rechtstaat niet wordt geraakt."

Brice De Ruyver. Beeld photo_news

Elchardus raakt daarmee een gevoelig punt aan. Nadat De Wever ervoor ijverde om huizen te sluiten, gsm's te laten uitlezen en preventief terreurverdachten aan te houden, is het debat over onze vrijheden en rechten opnieuw losgebarsten. Minister van Justitie Koen Geens (CD&V) antwoordde in een speciale nieuwsbrief en wees erop dat de federale regering al veel maatregelen heeft genomen. Denk bijvoorbeeld aan het toelaten van nachtelijke huiszoekingen en verborgen camera-observaties, maar ook aan het strafbaar stellen van aansporing tot haat. Maatregelen die volgens Geens met aandacht en respect voor de privacy en de vrije meningsuiting zijn genomen.

"Ik zie vandaag nog geen maatregelen die 'erover' gaan", zegt De Ruyver. "Ik hoor De Wever ook niet zeggen dat veiligheid primeert boven alles. Wat hij nu voorstelt, balanceert op het randje van wat in een rechtstaat kan. Maar de bedreigingen die vandaag op ons afkomen, verplichten ons om de grenzen van de rechtstaat op te zoeken. Als we de bestuurlijke aanhouding in het leven roepen, dan moet er verhaalrecht zijn bij een rechterlijke instantie. Dat is geen onoverkomelijk probleem. Bij de GAS-wetgeving bestaat die optie ook. En die wetgeving is dan wel omstreden, maar doorstaat absoluut de toets van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Europees Hof van Justitie."

Het gaat, zo stelt Elchardus, om een debat dat sereen moet worden gevoerd. Toch meent hij dat de grondwet uiteindelijk licht zal moeten worden aangepast, maar dan wel zonder de kern van onze waarden uit het oog te verliezen. "Frankrijk gaat met haar noodtoestand nog veel verder dan wat wij zouden moeten aanpassen. Ik gebruik het woord oorlog niet graag, maar eigenlijk is dit een situatie van totale oorlog. De kwetsbaarheid van onze samenleving is zeer groot. Voorlopige hechtenis zonder controle van een rechter mag natuurlijk geen drie maanden duren, maar 72 uur of wat langer is toch een ander verhaal."

Voor De Wever komt die steun uit tamelijk onverwachte hoek. Maar betekent dit dat hij, om zijn eigen discours maar te gebruiken, ook "Thalassa! Thalassa!" mag roepen? Allerminst. Niet alleen in de Wetstraat, waar hij tegenkanting krijgt van bijvoorbeeld CD&V, sp.a en Open Vld, maar ook elders blijven kritische stemmen hoorbaar. Zij stellen bijvoorbeeld dat politie en justitie vandaag al genoeg handvaten hebben om terrorisme te bevechten en trekken de efficiëntie van de nieuwe voorstellen in twijfel.

"Ik ben zeker niet tegen bijkomende maatregelen, gezien de uitzonderlijke omstandigheden", zegt Andreas Tirez van denktank Liberales. "Maar ik vraag me af of die bijkomende maatregelen de aanslagen op 22 maart hadden kunnen voorkomen. Koen Geens wil de administratieve aanhouding verlengen van 24 uur tot 48 of zelfs 72 uur. Heeft dat dan al tot fouten geleid? Zou het een verschil gemaakt hebben?" Oud-vrederechter en justitiewatcher Jan Nolf gaat zelfs een stap verder en meent op zijn beurt dat de rechtstaat al is aangetast.

"Met de maatregelen van Geens zitten we al een heel stuk voorbij de lijn van wat ooit een redelijke en efficiënte rechtstaat was. We doen alsof het uitzonderlijke tijden zijn, maar dat is flagrant onjuist. De rechtsregels waaraan we nu knabbelen hebben probleemloos twee wereldoorlogen meegemaakt, de bende van Nijvel en de CCC. Schepje per schepje ondergraven we onze eigen fundamentele waarden en juridische waarborgen. Het is paradoxaal dat net de voorstanders van deze afbraak, diezelfden zijn die onze waarden en normen in de grondwet willen verankerd zien."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234