Vrijdag 23/10/2020

Aanslag Barcelona

Barcelona broeihaard van Spaans jihadisme

De politie linkt een explosie met gasflessen in Alcanar, ten Zuiden van Barcelona, aan de aanslagen in Barcelona en Cambrils de dagen erna.Beeld AFP

De aanslag in Barcelona is de eerste jihadistische aanval in Spanje sinds 2004, maar toch kwam hij niet onverwacht. Spaanse veiligheidsdiensten hadden hun handen vol de afgelopen jaren. En dan vooral in de omgeving van Barcelona.

Spaanse inlichtingendiensten en academici buigen zich al langer over de regio rond Barcelona. De provincie Barcelona is ongeveer een kwart van de regio Catalonië en vormt binnen Spanje een pool voor salafisme, een conservatieve strekking in de islam, en jihadisme, dat een gewapende strijd propageert. 

Fernando Reinares van het koninklijk instituut Elcano heeft een databank opgesteld met alle Spaanse jihadisten die achter tralies zitten. Hij kwam tot de vaststelling dat ze niet evenredig uit de verschillende delen van het land komen, ook niet als hij rekening hield met het aantal moslims in die regio. 

Een kwart van de jihadisten die tussen 2013 en 2016 opgesloten zaten in Spanje, kwam uit de provincie Barcelona. Als hij enkel keek naar wie ook effectief veroordeeld was voor terrorisme, tussen 2004 en 2012, dan kwam hij aan 40 procent. “Barcelona is de voornaamste pool van radicalisering in Spanje”, zegt Reinares.

Slechts een minderheid (13 procent) van de gedetineerden was op zichzelf geradicaliseerd. De meesten legden de nadruk op sociale contacten, zowel online als in het echte leven. Reinares wijst op het belang van ronselaars en lokale netwerken. Volgens ander onderzoek van hem zou meer dan de helft van de salafistische groepen in Spanje uit Catalonië komen. In zowat 50 Catalaanse centra zou salafisme gepredikt worden.

Lorenzo Vidino, hoofd van het programma rond extremisme aan de George Washington University is het eens met Reinares. “Vooral in Barcelona en de gemeentes errond leeft een uitgebreide en actieve salafistische gemeenschap. Dat hoeft geen gewelddadig salafisme te zijn, maar verschillende casussen van leden uit die gemeenschap bewijzen het tegendeel.”

De regio heeft een geschiedenis met jihadisme die teruggaat tot ver voor er sprake was van IS. Mohamed Atta, een van de piloten die zijn vliegtuig op 11 september door het World Trade Center boorde, had die zomer verschillende belangrijke ontmoetingen met Al Qaida-leden aan de kust ten Zuiden van Barcelona. Onder andere ook in Cambrils, waar donderdag een auto inreed op voetgangers.

Een van de daders die in 2003 een aanslag pleegde op een Italiaanse basis in Irak, waarbij 28 doden vielen, was afkomstig uit een stadje net onder Barcelona, Vilanova i la Geltrú. 

In 2008 konden de inlichtingendiensten een aanslag op de metro van Barcelona op het nippertje vermijden. Maanden later verscheen een opeisingsvideo van de Pakistaanse taliban.

Verschillende onderzoeken toonden aan dat ook IS steeds meer Spanje als doelwit formuleerde in haar propaganda. Volgens Manuel R. Torres van de universiteit van Sevilla is Spanje in 2016 43 keer vernoemd in de publicaties van Al Qaida en IS, een verdubbeling tegenover het jaar voordien. 

Het ging dan om verwijzingen naar zijn betrokkenheid bij de strijd in Syrië en Irak en Ceuta en Melilla, de Spaanse exclaves in Noord-Afrika. Maar de meeste referenties aan Spanje hadden het over Al Andalus, het Arabische kalifaat dat gedurende dat in de middeleeuwen in (Zuid-)Spanje bestond.

Merkwaardig, want in tegenstelling tot het IS-kalifaat stond Al Andalus vooral bekend om zijn vreedzame, multiculturele samenleving. De jihadistische propaganda ziet de Spanjaarden als bezetters van dit kalifaat. De verwijzingen ernaar namen de afgelopen twee jaar sterk toe.

700 complotten ontmaskerd

Door de toegenomen dreigementen en de jihadistische broeihaarden in en rond Barcelona waren onderzoekers deze week niet verbaasd over de aanslag. “Barcelona is al meer dan tien jaar een centrum voor haatpredikers en radicalisering”, zegt terreurexpert Peter R. Neumann van King’s College in Londen. “De politie zag het in zekere zin aankomen.” 

Sinds de bommen in Madrid in 2004 konden veiligheidsdiensten minstens 700 terreurcomplotten ontmaskeren. In april van dit jaar werd in Catalonië nog een terreurcel opgerold die verband zou kunnen houden met de aanslagen in Zaventem en Parijs. 

Drie verdachten bleken banden te hebben met Brusselaar Yassine Atar, van wie de broer door speurders is aangeduid als vermoedelijke opdrachtgever van de aanslagen in Zaventem en Maalbeek.

De Catalaanse politie arresteert een man op verdenking van samenwerking met jihadisten na een huiszoeking op 25 april. Diezelfde dag arresteren ze vier verdachten met linken met IS, drie van hen bleken banden te hebben met Brusselaar Yassine Atar.Beeld AFP

Twee Spaanse kranten, El País en El Mundo, stellen de Catalaanse regionale overheid verantwoordelijk. In hun edito’s zeggen ze dat Catalonië meer investeert in zijn onafhankelijkheid dan in veiligheid. En dat de regio moet nadenken waarom hij meer fundamentalisme heeft dan andere Spaanse regio’s.

Carles Puigdemont, de president van Catalonië en een voorstander van onafhankelijkheid, betreurde dat de tragische gebeurtenissen “misbruikt worden voor politieke doeleinden”.  

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234