Zondag 21/07/2019

Barbertje zal heel vaak hangen

Rechtspersoonlijkheid voor vakbonden

De wederwaardigheden van een Luxemburgse ACV-rekening heeft sommigen een alibi verschaft om een stokoud pleidooi uit de kast te halen: laat de Belgische vakbonden rechtspersoonlijkheid krijgen. Kijk daarmee uit, zegt Filip Dorssemont.

Het pleidooi is stokoud. De socialistische vakbonden hebben op het stichtingscongres van de Belgische Werkliedenpartij (1885) al rechtspersoonlijkheid voor vakbonden als politiek programma bepleit. Op een moment dat syndicale actie strafrechtelijk werd beteugeld, leek rechtspersoonlijkheid een stap in de richting van ontvoogding.

Een jaar later stond het Waalse staalbekken in vuur en vlam. Een deel van het gematigder bourgeoisestablishment leek plots gewonnen voor de gedachte van de rechtspersoonlijkheid voor vakbonden Na twaalf jaar politieke discussie werd de Wet op de Beroepsverenigingen (1898) uitgewerkt als een maatpak voor de vakbonden. Het bleek een keurslijf te zijn. Het diende om de weerbarstige vakbonden op te voeden tot een stabiliserende en disciplinerende factor van het regime. De agent moest betrouwbaar zijn. De staat schreef uitgebreide publiciteitsmaatregelen voor. Noch over de identiteit van de leden, noch over de financiën mocht onduidelijkheid bestaan. De vakbonden stapten niet in. Ook de later afgekondigde VZW-Wet kon hen niet bekoren. Ze was in het zelfde bedje ziek. Sterker, de wet bood werkgevers de mogelijkheid na te gaan wie van hun werknemers op welk moment lid werd van welke vakbond.

In het interbellum werden de vakbonden verleid om in ruil voor participatie aan het politiek bestel en voor een wettelijke statuut voor cao's de rechtspersoonlijkheid te aanvaarden. Zij weigerden. Na de Tweede Wereldoorlog werd de toekenning van publiekrechtelijke bevoegdheden losgekoppeld van het debat over de rechtspersoonlijkheid. Nu er geen pasmunt rest, is er nog maar één mogelijkheid: rechtspersoonlijkheid opleggen.

De werknemersorganisaties maken nog altijd geen gebruik van de mogelijkheid zich om te vormen tot een vzw of een beroepsvereniging met rechtspersoonlijkheid. Zij leven voort als feitelijke verenigingen, als een contract tussen de leden. Tal van werkgeversorganisaties, de Boerenbond, de politieke partijen, de katholieke kerk en religieuze congregaties zijn ook feitelijke verenigingen. De ongrijpbare, ja zelfs onzichtbare factor kapitaal bedient zich weliswaar van de rechtspersoonlijkheid (met dito aansprakelijkheidsbeperking) maar heeft zelf geen rechtspersoonlijkheid.

Het is dezer dagen trendy om voor de rechtspersoonlijkheid van vakbonden te pleiten uit een voorgewende zorg voor meer interne syndicale democratie. Een aantal zaken wordt daarbij 'onbewust' (?) onvermeld gelaten.

De Belgische wetgever is sinds de oproep van de socialistische vakbonden steeds tekortgeschoten om een passend juridisch kader met rechtspersoonlijkheid te ontwerpen. De beschikbare modellen bieden immers onvoldoende garanties dat derden geen inzage krijgen in vertrouwelijke informatie over de stakingskas en de identiteit van de leden. In een land waarin geen enkele effectieve en afdwingbare bescherming bestaat tegen willekeurig ontslag omwille van het lidmaatschap en de activiteit binnen de vakbond, is dit geen overbodige luxe.

Burgers zijn in dit land niet verplicht enkele voorafgaande formaliteiten (zoals het oprichten van een vzw of een beroepsvereniging) te vervullen om zich met elkaar te verenigen. Sedert 1831 verbiedt de Belgische grondwet dergelijke beperkingen van de verenigingsvrijheid. Dat liberale parlementsleden te pas en te onpas wetsvoorstellen indienen die met deze liberale beginselen in strijd zijn, zegt veel over de geloofwaardigheid van hun liberale idealen. Zodra werknemers zich collectief organiseren, verstomt de liberale retoriek. De onuitgesproken verwachting is uiteraard dat vakbonden met rechtspersoonlijkheid aansprakelijk kunnen worden gesteld worden voor de schade die voortvloeit uit onrechtmatige collectieve acties. Niemand kan exact voorspellen wat de gevolgen van die rechtspersoonlijkheid op de aansprakelijkheid van de vakbonden zullen zijn.

Internationaalrechtelijke mensenrechtenverdragen eisen dat de beperkingen die gesteld worden aan fundamentele rechten voldoende kenbaar en voorzienbaar zouden zijn. Het politieke debat over de rechtspersoonlijkheid loskoppelen van het debat over de grenzen van het stakingsrecht is fundamenteel ondemocratisch. Zo wordt carte blanche verstrekt aan de rechterlijke macht om werknemersrechten te beperken.

Achter deze verwachtingen schuilt een bepaald 'organisch' waanbeeld van de vakbond. Vakbonden zijn oorlogsmachines die hun stoottroepen op bevel laten marcheren. Zij bedienen zich van 'hun' werknemers. Indien de soldaten baldadigheden begaan, wordt 'het bevel' vermoed. Blijkt er geen bevel te zijn, dan falen de vakbonden in hun plicht tot disciplinering van de massa's. Bij elke onrechtmatige actie zal Barbertje hangen. In zo'n regime zal een vakbond met rechtspersoonlijkheid zijn leden ook daadwerkelijk in de pas laten lopen en verbieden te staken.

Dergelijke visie miskent het feit dat vakbonden organisaties zijn van, voor en door werknemers. Ze bedienen zich niet van werknemers, werknemers bedienen zich van hun bonden. Ze hebben zich collectief georganiseerd om hun belangen beter te verdedigen. Het recht te staken hóeft niet eens in vakbondsverband te worden uitgeoefend.

Syndicale revindicaties zijn in de eerste plaats revindicaties van werknemers. Geen enkele vakbond is in staat werknemers succesvol tot staken op te roepen, indien de af te dwingen eisen geen draagvlak hebben. Vakbonden zijn barometers van bestaande spanningen. Zij registreren het vaak slechte weer. Ze maken het evenwel niet.

In vele landen waar vakbonden aansprakelijk kunnen worden gesteld, zijn juridische procedures zeldzaam. Dat is een kwestie van cultuur en van een utilitaristische belangencalculus. Vakbonden registreren niet enkel sociale onvrede, ze kanaliseren ze ook.

Wie en de barometer en de kanalisator uitschakelt, zal op lange termijn meer onbeheersbare sociale onvrede creëren, dan hij op eerste gezicht vermijdt.

'Welke gevolgen heeft rechtspersoonlijkheid op aansprakelijkheid van vakbonden?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden