Zondag 17/01/2021

Bang wachten op de winst van de 'schone' islamieten

Populistische islampartij kan grootste partij worden in Turkije

Al maanden wijst alles in dezelfde richting: bij de verkiezingen van 3 november worden de traditionele partijen weggevaagd en zal Turkije op zijn grondvesten daveren. Een nieuwe islampartij, de AKP, wordt de grootste. Jonger, dynamischer en populistischer dan andere moslimpartijen, en net daarom zo gevaarlijk volgens de tegenstanders. De charismatische partijleider heeft zijn vroegere fundamentalistische uitspraken afgezworen, maar werd toch verbannen uit de stembusgang. Maar hij heeft volgens zijn fans genoeg uitstraling om zijn partij van achter de schermen naar de overwinning te slepen.

ayfer erkul

Net als andere steden in een land waar binnenkort verkiezingen worden gehouden, liggen de straten in Konya er opengebroken bij. Hier een nieuw wegdek, daar een ondergrondse oversteek en iets verder bredere trottoirs. Met als gevolg een altijd aanwezige fijne stofwolk en verkeer dat op sommige plaatsen helemaal vastloopt. "Twee dagen nadat de vervroegde verkiezingen werden aangekondigd, zijn ze ermee begonnen", zucht Hasan, een kruidenier in het centrum. "Iedere dag weer jaagt het geraas van de bulldozers de klanten weg." In Hasans kleine, donkere winkel is er geen druppel alcohol aanwezig in de rekken. Dat hij, om rond te komen, de Turkse kranten met halfontblote modellen moet verkopen, vindt hij al meer dan genoeg.

Op zijn toonbank ligt een opengeslagen exemplaar van Akit, een islamitische krant, met een neiging naar fundamentalisme. Hasan is een fervent aanhanger van de Saadet Partisi, de partij van het Geluk, die nu aan de macht is in Konya. "Op 3 november krijgen ze weer mijn stem. Het is de enige partij die ons geloof verdedigt. In Turkije heeft de goddeloosheid al helemaal toegeslagen."

Hij klikt de kleine tv aan. "Kijk dat eens!" (Een namiddagsoap waarin een actrice een topje draagt). "En dat." (Een koppel dat elkaar kust). "En dit hier." (Twee mannen die een fles whisky leegdrinken). "Wacht maar, Saadet gaat dit beetje bij beetje aanpakken als ze wint."

Konya is altijd al een bolwerk van fundamentalisten geweest. In deze Centraal-Anatolische stad waar de draaiende derwisjen vandaan komen, zwaaide eerst de islamitische Refah of Welvaartspartij de scepter. Na het verbod op de partij, in 1997, werd Refah omgedoopt tot Fazilet Partisi, of de partij van de Deugd. Die werd later gevolgd door de Saadet Partisi, of partij van het Geluk, die hier de meerderheid heeft.

De hegemonie van Saadet wordt nu echter bedreigd door een nieuwe islamitische partij. De AKP, de Adalet en Kalkinma Partisi (Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling), werd twee jaar geleden in augustus 2001 opgericht en heeft ook haar wortels in de Partij van de Deugd. Partijleider Recep Tayyip Erdogan (48) was zelfs de pupil en gedoodverfd opvolger van Necmettin Erbakan, ooit leider van Refah en nu verbannen uit de politiek wegens te fundamentalistisch.

Ook Erdogan werd, in 1999, toen hij nog burgemeester was van Istanbul, veroordeeld tot enkele maanden cel wegens het voorlezen van een opruiend gedicht tijdens een politieke bijeenkomst. "Minaretten zijn onze bajonetten, koepels onze helmen, moskeeën onze kazernes en gelovigen onze soldaten", had hij gescandeerd. Bovendien zou hij jaren geleden de sharia goedgekeurd hebben en kritiek hebben geleverd op het Turkse leger. De feiten, die pas dit jaar aan het licht kwamen in de vorm van geluidsopnames, worden nog onderzocht.

Maar dat was vroeger. Nu heeft Erdogan zijn fundamentalistische verleden afgezworen en draagt hij democratie, seculariteit en godsdienstvrijheid hoog in vaandel. Was hij samen met zijn vroegere mentor, Necmettin Erbakan, een groot voorstander voor een grotere toenadering tussen Turkije en de Arabische landen, dan is Erdogan nu voor een lidmaatschap bij de Europese Unie. Toen er enkele maanden geleden geruchten de ronde deden dat er blikjes bier zaten in zijn koelkast, leek hij gematigder geworden voor velen. Later verklaarde Erdogan dat het bier voor bezoek was. "Omdat ik geen alcohol drink, wil dat niet zeggen dat anderen dat ook niet doen."

Heel even leek het er zelfs op dat het wel goed zou komen tussen de AKP en de Turkse militairen. Erdogan had immers in het mausoleum een groet gebracht aan Ataturk, de man die aan de wieg stond van het moderne en seculiere Turkije. "Grote Ataturk, de AKP zal haar best doen om van Turkije een echt democratische, laïcistische en sociale rechtsstaat maken", heeft hij bovendien geschreven in het herdenkingsboek van het mausoleum.

Erdogan en zijn gevolg bezochten de plaats op 14 augustus, op de dag van het eenjarige bestaan van de partij. Even was een probleem gerezen, toen er plots een gesluierd partijlid bij de delegatie stond. Hoofddoeken en sluiers zijn volgens het protocol verboden in het mausoleum en voor die plechtigheid had het partijbureau van de AKP beslist dat er enkel ongesluierde politica mochten deelnemen.

Het probleem zal in de toekomst waarschijnlijk nog voorkomen, als de partij in het parlement komt. Ook daar verbiedt het protocol het dragen van een hoofddoek aan vrouwelijke parlementsleden. Maar voorlopig heeft dat probleem niet de hoogste prioriteit in de partij. "We zijn bedolven onder het werk", glimlacht Leyla Betül Küçük, terwijl ze weer eens een rinkelende telefoon beantwoordt. "Ik kom nooit voor een uur 's nachts thuis." Leyla Betül Küçük is voorzitster van de vrouwentak van de AKP in Konya. Broekpak en ja, een hoofddoek strak om het hoofd. "Ik heb rechten gestudeerd, hier aan de universiteit van Konya. Mét hoofddoek.

Ik kon wel in Ankara gaan studeren, aan een gerenommeerde universiteit, maar dan had ik mijn hoofddoek moeten afdoen, omdat de Hoge Raad voor Onderwijs dat verbiedt. Hier maakten ze er geen probleem van." Amper 27 is ze en nog maar twee maanden aan de leiding. Het is net vergadering wanneer wij er zijn. Een twintigtal vrouwen is opgedaagd. Een uitzondering daargelaten, zijn ze allemaal met hoofddoek, lange rok of wijde broek met lange blazer. In hun handen: gsm, aktetas en laptop.

De vrouwentak van de AKP doet serieus werk en houdt zich ver van theekransjes en gebakavonden. "De meesten hebben een universitair diploma", benadrukt Küçük. "Dat niemand hier durft te komen zeggen dat we onderdrukt worden."

Alles in dit gloednieuwe partijgebouw straalt succes uit. Buiten staat Küçüks auto - ook al gloednieuw - met de letter AKP op de nummerplaat en een glanzend witte kleur. "Ha ja, zelfs mijn auto is ak", lacht ze. Ak betekent wit of ook wel schoon. Het is geen toeval dat de AKP dit woord in haar naam heeft. De nieuwe partij is nog amper door schandalen geteisterd. Schoon schip maken met de brokken die andere partijen maakten, is dan ook het belangrijkste doel. De afgelopen maanden liepen al verschillende politici van andere partijen over naar de AKP.

Een zuinig lachje bij Küçük is het resultaat als ze wordt geconfronteerd met vragen over deze figuren. "Iedereen moet zelf weten hoe hij zijn leven leidt", zegt ze kort. Om dan opnieuw te zeggen dat de partij ook openstaat voor degenen die minder religieus zijn. "We willen iedereen vertegenwoordigen. We zijn moslims, maar dat beleven we in ons. Er moet godsdienstvrijheid zijn, maar dan voor iedereen. Als we aan de macht zijn, gaan we heus niet iedereen laten rondlopen in zwarte lakens, zoals in Iran." Maar, voegt ze er snel aan toe, "degenen die het willen, moeten het wel kunnen doen."

Militair Turkije houdt ondertussen het succes van de AKP angstvallig in de gaten, omdat het niet gelooft dat Erdogan zijn fundamentalistische verleden zomaar van zich afschudde. Twee weken geleden werd Erdogan door de Hoge Raad voor Verkiezing verbannen uit de stembusgang. Fijn detail: ook zijn vroegere mentor, Necmettin Erbakan, mag niet meedoen. Opvallend was ook dat op de kandidatenlijsten van de AKP een groot aantal bekende conservatieve fundamentalisten stonden die ooit bij de Partij van de Deugd van Erbakan grote sier maakten. Maar dat zal AKP niet weerhouden de eerste partij van het land te blijven, denken velen.

Recep Tayyip Erdogan kan dan voorlopig geen parlementslid worden - en zeker geen gooi doen naar de post van premier, die hij eerst duidelijk ambieerde. Maar hij heeft genoeg charisma om de partij van achter de schermen naar de eerste plaats te leiden. Heeft Erbakan met zijn pompeuze manier van praten en zijn belerende toon de uitstraling van een schildpad, dan is zijn ex-pupil snedig van tong en in het bezit van een blik die volgens Leyla Betül Küçük "ons niet onberoerd laat".

Voor de islamitische vrouwen is hij met zijn rijzige gestalte de ideale echtgenoot of schoonzoon. "We krijgen veel brieven van vrouwen die hem nader willen leren kennen", zegt Küçük met een glimlach. "Hij heeft echt wel iets. Zijn blik is heel krachtig." Ze herpakt zich meteen: "Maar begrijp me niet verkeerd: ze zijn niet verliefd op hem. Ze houden van hem als partijleider."

morgen deel 2 Jongeren en crisis: 'Ik wil zo snel mogelijk weg uit dit land.'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234