Donderdag 04/06/2020

Bang voor de laatste dag van het jaar

De dood komt altijd onverwacht en hij ziet er nooit uit zoals we hem ons voorstelden. In The Year of Magical Thinking beschrijft Joan Didion op nuchtere wijze hoe ze omgaat met de dood van haar man en kind.

Joan Didion

The Year of Magical Thinking

Fourth Estate, Londen, 227 p., 12,99 pond.

Op dertig december 1993 waren Joan Didion en haar man John net thuis van het ziekenbezoek dat ze hadden afgelegd bij hun op de rand van de dood laverende dochter Quintana, toen hij zijn opwachting maakte. Terwijl Joan bezig was aan een salade, viel haar man opeens zomaar voorover op de tafel. Zijn hart had het begeven. "John was talking, then he wasn't", zoals ze het nuchter beschrijft. The Year of Magical Thinking is Didions vorige maand met de Amerikaanse National Book Award bekroonde relaas over het verwerkingsproces van de dood van haar man, en over de zorg die ze tezelfdertijd diende te besteden aan haar zieke dochter. Het is het verhaal van een dubbele rouw en dat maakt het een rijk, complex en intrigerend boek.

Het eerste wat Didion deed toen ze thuiskwam van het ziekenhuis waar men John vergeefs had proberen reanimeren, is de inhoud van zijn zakken en portefeuille zorgvuldig wegbergen. Zijn gsm plaatste ze in de lader en zijn geld stak ze zorgvuldig - tientjes bij tientjes en twintigjes bij twintigjes - in haar eigen geldbeugeltje. Ze leek toen de uiterlijke kalmte bij uitstek wel, besefte ze negen maanden later toen ze aan haar boek begon, maar dat kwam doordat ze nog niet goed besefte wat er werkelijk aan de hand was. Ze deed alles zo zorgzaam omdat ze er impliciet van uitging dat John niet echt weg was of dat hij haar nog kon zien. Een mens die geconfronteerd wordt met een ondraaglijke hoeveelheid verdriet, wordt irrationeel. Tekenend daarvoor is bijvoorbeeld hoe Didion beschrijft hoe ze wel in staat was om de kleren van haar overleden man weg te schenken, maar niet zijn schoenen, of hoe zij die altijd achter het idee van orgaandonorschap had gestaan niet kon instemmen met de vraag of Johns netvliezen geoogst mogen worden. Impliciet - ook al wist ze rationeel dat het volkomen onmogelijk was - geloofde Didion immers heel lang dat haar man terug zou komen. Zonder netvliezen kon dat niet; en wat zou hij niet zeggen als ze zijn schoenen had weggegeven?

The Year of Magical Thinking gaat dus echt over magisch denken. Niet dat van Nostradamus of de Rozenkruisers, maar wel dat van iedereen die met een sterfgeval wordt geconfronteerd. We nemen immers nogal vlug aan dat de rouw iets als een fysiek genezingsproces is. De dood slaat een wonde die daarna stilletjes weer dichtgroeit en een litteken achterlaat. Maar zo gaat het niet, beschrijft Didion. Neem nu de begrafenis. Voor de onwetende die ze tot voor Johns dood was, leek dat het emotioneel zwaarste moment te zijn. Het zou een breuk betekenen, een afscheid, iets onomkeerbaars, maar in realiteit was het iets veel ontastbaarders en pijnlozers, een "narcotic regression in which we are wrapped in the care of others and the gravity and meaning of the occasion". Het was pas daarna, toen ze weer alleen was en haar verlies en eenzaamheid tot haar begonnen door te dringen dat het echt zwaar werd, tijdens de "unending abscence that follows, the void, the very opposite of meaning, the relentless succession of moments during which we will confront the experience of meaninglessness itself". En ze wist dat ze dit, in tegenstelling tot al wat haar eerder overkomen was, niet met woorden alleen de baas zou kunnen. De dood van haar man zou haar voor lange tijd onderuithalen.

Zelfmedelijden, zo schrijft Didion, is voor iedereen die over persoonlijk verdriet schrijft, een verlokkelijke val. Opeens sta je er immers alleen voor en de aantrekkelijkheid om over je arme ik te schrijven, is daardoor heel groot. Maar je moet eraan weerstaan, en dat is wat Didion doet. Haar boek is zeker geen emotionele reactie op de dood van haar man, noch een soort ongezond therapeutisch schrijven. Daarvoor houdt ze te veel afstand en probeert ze al te nuchter te beschrijven wat er in de maanden na Johns dood gebeurde. Typerend voor die instelling is haar omgang met de ziekte van haar dochter, die een paar weken nadat het boek voltooid was, in augustus 2005, alsnog gestorven is, amper negenendertig jaar oud. Enerzijds beschrijft Didion wel hoe moeilijk het is voor een moeder om een kind los te laten, zelfs als het volwassen is, maar anderzijds komen we niet veel te weten over Quintana, zelfs niet dat zij en John haar als baby adopteerden en dat het dus niet echt haar eigen kind is. Wat ze wel vermeldt, is hoe Quintana op kerstavond 2003 opgenomen werd in het ziekenhuis met wat een zware griep leek. Al gauw evolueerde dat naar een longontsteking om uit te monden in een bloedvergiftiging, waardoor ze pas een paar weken na de feiten op de hoogte kon worden gebracht van de dood van haar vader. Maar Quintana's lijdensweg - en dus ook die van haar moeder - hield daar niet op. In maart 2004 vloog ze samen met haar man Gerry van New York naar Los Angeles. Op de luchthaven stortte Quintana in elkaar en belandde ze in een coma. Na onderzoek bleek ze een ernstige hersenbloeding te hebben gehad. Didion houdt zich op zulke momenten recht met feiten en statistieken: de namen van de geneesmiddelen die haar dochter toegediend kreeg, en - hoe macaber ook - haar overlevingskansen gebaseerd op vakliteratuur. En die zijn niet echt schitterend. Bij de eerste ziekenhuisopname had ze 69 procent kans om terug naar huis te kunnen, zo leren we. Na de hersenbloeding slechts 2 procent om er ongedeerd af te komen.

Niet alleen blijkt Didion vrij onsentimenteel en daardoor des te pakkender om te gaan met ziekte en dood, ze heeft haar boek ook een waarheidsgetrouwe structuur meegegeven. Wat doet iemand die met verlies geconfronteerd wordt? Hij denkt steeds terug aan dat ene significante moment: hij raast en daast en raakt er niet uit. En dat weet hij, maar toch kan hij het niet laten. Zo ook Didion. De slagzin van het boek is: "You sit down to diner and life as you know it ends." Het is een idee dat steeds terugkomt in haar geest en dat ze ook steeds weer herbeleeft. Iedere keer opnieuw grijpt ze ernaar terug, denkend dat ze door er nog een keertje over te gaan meer te weten zal komen of een verklaring zal vinden, iets wat ze tot dan toe over het hoofd had gezien. Maar zo werkt het natuurlijk niet. Ze vindt nooit dé reden van Johns dood, maar door terug te denken aan het verleden dat ze samen met hem heeft gehad, neemt ze wel afscheid van hem.

Joan Didion en John Gregory Dunne vormden het Amerikaanse schrijverskoppel bij uitstek. Ze kwamen beiden van de Westkust, begonnen in de journalistiek - hij bij Time, zij bij Vogue - om later over te schakelen naar romans en de betere essayistiek. Het grote geld verdienden de twee door voor Hollywood te schrijven, wat hen de luxe liet om de rest van de tijd te doen waar ze zin in hadden. Tijdens de jaren negentig groeide Didion uit tot een van de grote politieke auteurs van de New York Review of Books en trok ze voor dit blad onder meer naar de partijconventies van de republikeinen en de democraten. In de zomer van 2004 werd ze gevraagd om in de aanloop van de presidentsverkiezingen opnieuw een paar stukken te schrijven. Ze zegde toe, maar merkte dat ze, na een half jaar rouwen, tijd verbeuzelen om niets anders te moeten doen en angstvallig alle plaatsen vermijden die haar aan John en Quintana deden denken - "I cannot count the days on which I found myself driving abruptly blinded by tears", zegt ze wanneer ze terugdenkt aan al die herkenningspunten in de stad - dat ze helemaal niet meer kón werken. De interesse was weg, net als de bezorgdheid. Ze kon er haar aandacht niet bij houden en haar stuk bleek uiteindelijk vol feitelijke fouten te staan die ze met een frissere geest zeker niet zou hebben gemaakt. Haar verdriet had haar op slag en stoot tien jaar ouder gemaakt, zo leek het.

"I know why we try to keep the dead alive", schrijft ze in het laatste hoofdstuk van haar boek: "We try to keep them alive in order to keep them with us." Maar ze beseft ook dat dat niet eeuwig kan. Er komt een moment dat ze John moet laten gaan, en hoe meer eindejaar 2004 nadert, hoe meer dat moment zich lijkt op te dringen. Een heel jaar lang heeft ze gedacht aan wat ze een jaar daarvoor deed, precies op dezelfde dag. De kerstdagen komen en net als altijd nodigt Didion vrienden uit. Ze vreest de laatste dagen van het jaar, wat ook het einde van haar boek zal zijn. Ze wil die laatste pagina's niet schrijven omdat ze zo finaal zullen zijn. Maar uiteindelijk is ze wel verplicht: "This day a year ago was December 31st, 2003. John did not see this day. John was dead."

Marnix Verplancke

Zelfmedelijden, zo schrijft Didion, is voor iedereen die over persoonlijk verdriet schrijft, een verlokkelijke val

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234