Vrijdag 23/07/2021

Baltasar Garzón: de superrechter wordt berecht

Sommigen hebben het over een boerenzoon die transformeerde tot een mediageile sterrechter, anderen over een mens die de wereld veranderde. Maar dezer dagen moet de Spaanse magistraat Baltasar Garzón (56) zich verantwoorden wegens rechtsverdraaiing, omkoperij en bedrog. 'Hij werd genekt', meent Reed Brody van Human Rights Watch. Catherine Vuylsteke

oge bomen vangen altijd veel wind, maar wie had gedacht dat de internationale kampioen van de gerechtigheid die zelfs de machtigen der aarde niet vreesde, nu zelf in het beklaagdenbankje zou belanden? Op drie gronden nog wel. Garzón wordt ervan verdacht zijn bevoegdheden te buiten te zijn gegaan met zijn onderzoek naar de slachtoffers van de Francodictatuur. Tevens wordt de magistraat ervan beschuldigd dat hij zijn macht misbruikte in het onderzoek naar het Gürtel-corruptieschandaal binnen de Partido Popular. Bovendien zou hij hebben nagelaten om de wanpraktijken te onderzoeken van een topman van een bank die hem eerder royaal betaalde voor New Yorkse lezingen.

Als het Hooggerechtshof van Spanje Garzón schuldig acht, wordt hij voor twintig jaar geschorst. Dat zou het einde betekenen van zijn carrière in eigen land. Momenteel werkt de magistraat al geruime tijd voor het Internationaal Strafhof in Den Haag, maar een voortzetting van zijn verblijf aldaar lokt hem schijnbaar niet erg. Enige maanden geleden omschreef hij zichzelf nog als 'een echte balling'.

Garzón is een man met gezworen vijanden en hartstochtelijke bewonderaars, die evenwel eerder anticipeerden op een voortijdig overlijden van hun held of kwelduivel dan op de huidige juridische genadeslag. Zowel extreem rechtse Zuid-Amerikanen, wapenhandelaars, ETA-aanhangers als leden van drugskartels hadden immers een prijs gezet op het hoofd van de rechter. Er zou zelfs een kogel wachten waarin zijn naam is gegraveerd.

Tot op heden is de rechter de dood te slim af geweest. Door in de residentiële Madrileense wijk Pozuelo tussen de villa's in een echte bunker te leven, rondgereden te worden in een kogelvrij vehikel en te werken in een kantoor zonder zonlicht. Dat laatste geldt sinds de zomer van 2000, toen een informant aan functionarissen van het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken vertelde dat de ETA het plan rond had om de rechter te doden vanuit een flat tegenover de Audiencia Nacional, waar Garzón placht te werken. De vensters van het gerechtsgebouw werden prompt extra gepantserd en Garzón kreeg het bevel met gesloten zonneblinden te werken.

Bewaking, slagbomen, camera's. Een gepantserd bestaan, in het permanente gezelschap van twee tot vier bodyguards. Behalve dan tijdens de maanden die hij in 2005 en 2006 in New York doorbracht. Toen genoot de rechter van een sabbatical en gaf hij onder meer aan de Hudson University les over internationaal terrorisme, een voorrecht dat hij ontleende aan het feit dat hij tal van Al Qaidacellen in kaart had gebracht.

De VS-overheid zei toen dat ze geen geld hadden voor permanente bewaking van de Spaanse superrechter maar later bleek uit WikiLeaks-telexen dat de Amerikaanse zuinigheid vooral wortelde in boosheid. Washington wilde Garzón niet echt beschermen omdat hij al te veel VS-functionarissen tegen de haren in had gestreken. Niet alleen had de magistraat in 2002 ernstige pogingen ondernomen om Nobelprijslaureaat Henry Kissinger te ondervragen over zijn rol in de handhaving van verschillende Zuid-Amerikaanse dictaturen, bovendien stelde hij later openlijk dat ex-president George Bush evenals de gewezen Britse en Spaanse premiers Blair en Aznar vervolgd hoorden te worden voor hun rol in de 'illegale oorlog' in Irak.

Garzóns tijd in New York zou hem overigens zuur opbreken. Van de drie aanklachten waarvoor hij momenteel in het beklaagdenbankje zit, heeft er een betrekking op de seminaries die hij daar leidde en die voor een bedrag van 260.000 euro werden gesponsord door de Spaanse grootbank Santander. Enige tijd later zou hij een juridische klacht tegen banktopman Emilio Botin van Santander niet in behandeling hebben willen nemen. Garzón ontkent met klem.

Maar dat weerhield de Hoge Raad voor de Gerechtelijke Macht er niet van Garzón na ruim 20 jaar dienstverband te schorsen als onderzoeksrechter van de Audiencia Nacional. Huilende collega's namen in mei 2010 afscheid van de boerenzoon uit Jaen die zich immer had weten vast te bijten in de meest complexe en gevaarlijke dossiers.

Wereldveranderaar

Tegelijk moeten die (dure) lessen in New York erg indrukwekkend zijn geweest. Het was immers na het bijwonen van een ervan dat acteur Francisco Reyes en regisseur Puy Navarro het idee opvatten om iets met het levensverhaal van Garzón te doen. Ze besloten het zeventiende-eeuwse Spaanse toneelstuk La vida es sueño ('Het leven is een droom'), van de bekende Spaanse toneelschrijver Pedro Calderón de la Barca, nieuw leven in te blazen. In de moderne versie van dit stuk over de strijd tussen de vrije wil en het lot, fungeert rechter Garzón als een inspirerende held, die doet wat hij kan om onschuldige gevangenen vrij te krijgen.

"Garzón heeft de wereld veranderd", stelt Human Rights Watch-researcher Reed Brody zonder veel bombarie. "Zijn moed om de wet te doen respecteren zorgde ervoor dat dictators niet langer op rozen slapen."

Die bewondering voor de magistraat wordt door velen gedeeld, ook in zijn eigen land. "Met Julio Iglesias, Placido Domingo en José Carreras hadden we al enkele universele zangers", zo schreef de Spaanse columnist en auteur Manuel Vázquez Montalban toen Garzón werd verkozen tot Spanjaard van het jaar. "Met Garzón hebben we eindelijk ook de eerste universele rechter."

Een journalist van de Argentijnse krant La Nación ging nog een stap verder: "Dankzij Garzón weten we wie van de drie koningen nu de beste is: Baltasar." De verwijzing is goed gekozen, want deze echtgenoot en vader van drie kinderen is niet alleen erg gelovig, ooit speelde hij zelfs met de gedachte om priester te worden. Maar het pakte anders uit. Een studie rechten resulteerde in een blitzcarrière, die van Garzón uiteindelijk de kampioen der gerechtigheid zou maken.

Garzón mag dan machtig tuig van allerlei slag achter de tralies hebben gezet - van dictators die hun tegenstanders uit het vliegtuig lieten gooien over Baskische terroristen en corrupte politici tot drugsbaronnen die sommige delen van Spanje probeerden te hertimmeren tot een lookalike van Sicilië - zijn naam zal voor altijd verbonden zijn met de pogingen tot vervolging van de Chileense generaal Pinochet.

Het verhaal wil dat de generaal razend was bij het zien van het arrestatiebevel tegen hem in oktober 1998. "In opdracht van een Spaanse rechter?", siste hij. 'Ik weet wie dat is. Ese comunista de Garzón! ('Die communist van een Garzón')." Pilar Urbano schrijft in Garzón: el hombre que veía amanecer (2000), haar biografie over de magistraat, dat Pinochet de woorden vol walging uitspuwde. "Essse comunííígggsssttta de Garsssóóónnn." Je hoort het hem zeggen met zijn falsetstemmetje.

Garzóns naam mag dan voor altijd geassocieerd blijven met de vervolging van Pinochet, het is hem niet gelukt de bejaarde boeman achter de tralies te krijgen. Na het aanhoudingsbevel verbleef de generaal zestien maanden lang onder huisarrest in Londen, om onder zware druk van Chili uiteindelijk naar huis te mogen terugkeren.

Maar Garzón en de nabestaanden van de vele duizenden marteldoden en andere slachtoffers van de militaire dictatuur, gaven niet op. In september 2006 verloor de generaal uiteindelijk zijn immuniteit, waarmee de weg naar berechting vrijgemaakt leek. Volgens zijn familie was hij echter wederom te ziek om in het beklaagdenbankje te zitten. Begin december 2006 werd hij na een zware hartaanval in het ziekenhuis opgenomen, waar hij enige dagen later overleed.

Ook naar andere generaalsregimes in de regio deed Garzón onderzoek, dossiers waarin hij opnieuw de slagkracht van het internationaal recht testte inzake de vervolging van mensenrechtenschendingen. Het grootste succes van de magistraat was de veroordeling van de Argentijnse juntamedewerker Adolfo Scilingo.

In 1995 verwierf deze gewezen militair grote faam met zijn ontboezemingen over de praktijken onder de militaire dictatuur, de zogenaamde Vuile Oorlog die woedde van 1976 tot 1983. Op de televisie vertelde de door gewetensnood gekwelde voormalige beul over de 'vluchten des doods'. Concreet werden tegenstanders van het regime gedrogeerd, in een helikopter gezet en vervolgens boven zee uit het toestel gegooid. Een van de plaatsen waar deze fatale reizen begonnen, was de Escuela Mecánica de la Armada (Esma) in Buenos Aires, waar Scilingo werkte.

Twee jaar na zijn ontboezemingen ging Scilingo vrijwillig naar Madrid om Garzón te vertellen wat hij wist van de repressie door de Argentijnse strijdkrachten. Hij was het eerste lid van de junta dat veroordeeld werd in het buitenland. De ex-marineofficier werd schuldig geacht aan dertig moorden op oppositieleden en kreeg in 2005 in totaal 640 jaar cel.

Spaanse gruwel

Als misdaden tegen de mensheid in Latijns-Amerika niet kunnen verjaren, was het dan ook geen zaak om in Spanjes eigen franquistische verleden te spitten? Meer dan honderdduizend mensen verdwenen tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) en de beginjaren van de Francodictatuur in massagraven en kerkers. Alleen, twee jaar na de val van de dictator in 1975, werd een amnestieregeling doorgevoerd. Die hield in dat het bloedige verleden met de mantel der liefde werd bedekt.

Het duurt bijna dertig jaar vooraleer daar verandering in komt. Vanaf 2006 vangt het maatschappelijke debat over deze treurige periode uit de recente Spaanse geschiedenis aan, wat onder meer uitmondt in de zogenaamde wet op de Historische Herinnering, die eind 2007 op voorzet van het kabinet-Zapatero wordt aangenomen. De langverwachte erkenning door de Spaanse overheid van de slachtoffers van de burgeroorlog en de dictatuur was voor veel families aanleiding om alsnog, zestig of zeventig jaar na datum, aangifte te doen van de verdwijningen. Maar liefst 22 organisaties van familieleden en andere belanghebbenden drongen al in 2006 bij Garzón aan op het vinden van de lichamen en het vervolgen van de daders.

De superrechter, die inmiddels als een der beroemdste Spanjaarden ter wereld gold, zag in die aangiften en in de nieuwe wetgeving de rechtvaardiging om een grootschalig onderzoek te starten. Onder zijn leiding werd een unieke database samengesteld met de namen van 140.000 verdwenen personen.

Garzón gaf tevens opdracht tot het openen van de eerste negentien massagraven en hij verzocht het ministerie van Binnenlandse Zaken om de namen vrij te geven van de belangrijkste leiders van Falange (de falangistische partij) uit de periode 1936-1951.

Maar dat viel niet overal in goede aarde. Zo gaf de openbaar aanklager bij de Audiencia Nacional, waarvoor ook Garzón werkte, te kennen dat hij hem niet bevoegd achtte voor dit onderzoek. Eind oktober 2008 bleek dat Garzón evenmin kon rekenen op de steun van de strafkamer van de Audiencia Nacional, die met dertien stemmen tegen vier besloot dat de magistraat de zaak niet in behandeling had mogen nemen.

Het onderzoek stuitte bovendien op heftige protesten uit rechtse en ultrarechtse hoek. Twee van die groeperingen, Falange Española Tradicionalista y de las Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista, kortweg Falange, en Manos Limpias ('Schone Handen'), hebben begin 2009 bij het Spaanse Hooggerechtshof, verzoeken ingediend tot strafvervolging tegen Garzón wegens ambtsmisbruik.

Falange is een ultrarechtse in 1933 opgerichte politieke groepering met uitgesproken fascistische kenmerken. Haar maatschappelijke en politieke betekenis in Spanje is anno 2012 vrijwel nihil. Manos Limpias is een organisatie die zegt te strijden tegen corruptie bij het openbaar bestuur maar die zich vooral laat leiden door rechtspolitieke motieven. De organisatie is een verklaard tegenstander van Garzón. Na zeventien vergeefse verzoeken tot strafvervolging tegen hem zal Garzón wakker hebben gelegen van de achttiende poging.

Wie had kunnen denken dat hij uiteindelijk toch zou worden aangeklaagd, in deze zaak, die van de lezingen in New York, maar evengoed in verband met een onderzoek naar het omvangrijke corruptienetwerk Gürtel.

Daarin wordt hij beschuldigd van machtsmisbruik omdat hij opdracht gaf telefoongesprekken te laten afluisteren tussen verdachten in hun cel en hun advocaten, zonder dat daarvoor een juridische basis was. Het Gürtelschandaal draait om kaderleden van de Partido Popular van premier Mariano Rajoy die bepaalde financiers voorrang zouden hebben verleend bij de aanbesteding van publieke werken en diensten in ruil voor luxeartikelen. Garzón ontkent de aantijgingen.

Als dit alles uitmondt in een schorsing van de superrechter, hoeft dit niet het einde te zijn van diens carrière. Sinds hij zijn collega's in Madrid huilend achterliet, heeft Garzón als consultant gewerkt voor het Internatioaal Strafhof in Den Haag en trad hij onder meer op als raadgever in het door de VN gestuurde vredesproces in Colombia. "Maar wat telt is dat Spanje met deze zaak toont of er in dat land een scheiding der machten bestaat of niet", meent Reed Brody, "en welk standpunt het inneemt in de toekomstige vervolging van de misdaden tegen de mensheid." En de gevolgen daarvan gaan veel verder dan de loopbaan van één man.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234