Woensdag 21/10/2020

Bakstenen erfgoed ligt Vlaanderen op de maag

Na de machinehal van Geo Bontinck in Gent zou nog wel eens meer erfgoed tegen de vlakte kunnen gaan. Vanaf volgend jaar zijn gemeenten immers zelf verantwoordelijk voor welke gebouwen ze willen bewaren en welke niet.

Is het Vlaamse onroerend erfgoed in gevaar? Gisteren stond in deze krant dat de officiële Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed verouderd is. Zo gaat volgende week een gebouw van de gerespecteerde architect Geo Bontinck in Gent tegen de vlakte omdat het zelfs nooit op die inventaris is geraakt. De reden is simpel. De inventarisatie gebeurt vanop de openbare weg. Alles wat niet zichtbaar is - zoals de machinehal in Gent - wordt dus niet opgemerkt.

"In de afgelopen veertig jaar zijn we één keer het volledige grondgebied Vlaanderen rond geraakt", zegt Leen Meganck, directeur Onderzoek Bouwkundig Erfgoed van het agentschap Onroerend Erfgoed. "Maar in de jaren 70 was men bijvoorbeeld nog niet bezig met industriële architectuur. Dat proberen we aan te vullen. Bovendien kunnen gemeenten en burgers ook ontbrekende panden aangeven."

Vandaag staan er 83.172 relicten - gebouwen en objecten - in de inventaris. Wie een ervan toch wil slopen, moet via de vergunningsverlener advies inwinnen bij het agentschap. Toch is dat niet bindend: uiteindelijk beslissen gemeenten of ze het advies volgen. Maar is een gebouw ook een van de 11.197 beschermde monumenten - vroeger bekend van de blauw-witte schildjes - dan kan de sloop in principe niet doorgaan.

In april tekende het agentschap beroep aan tegen de sloopvergunning voor Victor Horta's Villa Féron. Ondanks negatief advies besloot Sint-Genesius-Rode het gebouw met de grond gelijk te maken. Dus zelfs wanneer een pand niet beschermd is, kan het agentschap zijn stempel blijven drukken. Maar vanaf 2017 wordt alles anders.

Door een wijziging van het decreet zal het agentschap niet langer advies verlenen voor wat er op de inventaris staat, maar alleen voor wat effectief beschermd is. Bovendien moeten gemeenten vanaf dan zelf instaan voor de aanleg van een inventaris. Is een gebouw niet beschermd, dan moet de gemeente dus aan zichzelf advies vragen voor het slopen van een goed.

De gemeenten krijgen zo de kans om een eigen beleid over onroerend erfgoed uit te bouwen. "Ze verdienen hiervoor alle vertrouwen van het Vlaamse niveau", klinkt het op het kabinet van Vlaams minister-president Geert Bourgeois, bevoegd voor Onroerend Erfgoed. "Lokale besturen zijn ook de beste dragers van het onroerend erfgoed en staan het dichtst bij de burgers."

'Beste dragers van onroerend erfgoed'

Maar daar schuilt een groot gevaar, zegt Adriaan Linters van de Vlaamse Vereniging voor Industriële Archeologie (VVIA). "In de aanloop naar het nieuwe decreet zijn we gaan zoeken naar buitenlandse voorbeelden. Ook in Nederland hebben de lokale besturen veel bevoegdheden en daar is het een ramp. Kleine gemeenten hebben niet de knowhow om op een goede manier met hun erfgoed om te gaan. Daar staan de belangen van de bakker, beenhouder en voetbalclub vaak voorop."

In Groot-Brittannië lukt het wel, dankzij veel lokale organisaties en een sterke erfgoedtraditie. "Elke kerk heeft wel zijn 'vrienden van de kerk'", zegt Linters. "Als het bestuur dan de verkeerde richting dreigt uit te gaan, laten ze van zich horen. Maar om het cru te stellen: de afgelopen vijftien jaar is bij ons de wind uit de zeilen van de verenigingen weggenomen."

Ook Tijl Vereenooghe, coördinator van de website ArcheoNet Vlaanderen, denkt dat er probleemdossiers zullen opduiken, maar de veranderingen hoeven niet over de hele lijn problematisch te zijn. "Er zijn gemeenten die nu al een bijzondere aandacht hebben voor het lokale erfgoed. Bovendien is het niet onlogisch dat er in bepaalde dossiers een draagvlak voor behoud ontstaat bij de inwoners. Nu gebeuren beslissingen top-down, en verschuilen gemeenten zich daar achter naar de bevolking toe. Dat kunnen ze dan niet langer doen."

Dat zal zeker gebeuren voor het Geo Bontinck-gebouw in Gent of de Villa Féron van Victor Horta. Maar wat met de authentieke 18de-eeuwse hoeve? Zal de Vlaming daar om geven, laat staan in opstand komen tegen de sloop? "Dat antwoord kan nee zijn", zegt Vereenooghe. "Maar wie weet slagen we er wel in ook daar een draagvlak voor te creëren. Deze verandering is zo ingrijpend, dat we niet kunnen inschatten wat de gevolgen in de praktijk zullen zijn."

Beslist beleid

Was de machinehal van Bontinck in Gent wel tijdig gesignaleerd, zou het dan deze week overleven? "Mocht ik de denkoefening los van de huidige discussie maken, denk ik dat het gebouw zeker waardevol genoeg is om in de inventaris op te nemen", zegt Meganck. "Maar of het ook de lijst van beschermde monumenten had gestaan? Daar ben ik niet van overtuigd."

Die vraag is ook niet meer van belang, zegt men op het kabinet Bourgeois. "Of de erfgoedwaarde groot genoeg is om ook een bescherming te rechtvaardigen, is een onderzoeksstap die niet langer zal worden uitgevoerd. Het getuigt immers niet van behoorlijk bestuur om als overheid terug te komen op het aangegane engagement, en om in zo'n vergevorderde fase van het project het 'beslist beleid' te herroepen. Er zal dus geen beschermingsdossier worden opgestart."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234