Zaterdag 20/07/2019

Focus

Back to the nineties: daar is de Nieuwe Politieke Cultuur weer, maar weinigen geloven erin

Kent u het nog: de Nieuwe Politieke Cultuur? Kortweg NPC? Halfweg de jaren 90 maakt het begrip furore, na het Agusta-schandaal en Zwarte Zondag. Politiek moest zonder luchtjes. Belangenvermenging kon niet meer. Klinkt het u al wat bekender in de oren? Twintig jaar later blijken de problemen nog juist dezelfde. Verandert er dan nooit iets?

20 oktober 1996. Honderdduizenden Belgen stappen in een witte mars door Brussel. De kloof met de burger gaapt.  Beeld Flip Franssen

Woensdagavond, het Geuzenhuis in Gent. Ze zijn met niet zoveel, de groene militanten. Van de achthonderd leden komt nog geen kwart opdagen om te debatteren over het voortbestaan van het linkse kartel.

Toch sleept de discussie urenlang aan. Uiteindelijk kiest de overgrote meerderheid om de relatie met de geplaagde sp.a voort te zetten. Maar niets voor niets. Groen wil zich niet laten meesleuren in de schandalen rond Optima (de failliete bank met lijnen naar burgemeester Daniël Termont) en Publipart (de schimmige intercommunale waar ex-schepen Tom Balthazar hoge vergoedingen opstreek). “We hebben duidelijke garanties geëist rond openheid, een weddeplafond en ethische beleggingen”, zegt de groene kopvrouw Elke Decruyenaere. “We willen dat sp.a werk maakt van een transparante politiek.”

Diezelfde middag hebben de fractieleiders in het federaal parlement al samengezeten met Kamervoorzitter Siegfried Bracke (N-VA). Ze besluiten om een nieuwe werkgroep op te starten rond ‘politieke vernieuwing’. Die moet onder meer uitmaken welke mandaten nog combineerbaar zijn met dat van een parlementslid. Het gaat dan over posten bij intercommunales, maar ook nevenjobs in de privé. In de nasleep van het Publipart-schandaal heeft Bracke – de best verdienende politicus van het land – kritiek gekregen omwille van zijn dikbetaalde adviseursrol bij telecombedrijf Telenet.

Alle schandalen lokken de belofte uit bij de politieke klasse dat ze een grote schoonmaak zal houden. In het besef dat als zij die niet – op zijn minst – aankondigt, er straks iemand anders rechtveert om het doen. Amerikaans president Donald Trump is niet voor niets verkozen met de slogan ‘Drain the swamp’, leg het moeras droog. Vraag is of er straks daadwerkelijk iets verandert.

Bart Maddens, politicoloog aan de KU Leuven: “Ik hoor de toon van de jaren 90 terugkomen. Alles en iedereen pleit voor een herbronning, een renaissance, een aggiornamento. Zelfs het oude containerbegrip Nieuwe Politieke Cultuur maakt zijn comeback.” Het ergert Maddens allemaal hoorbaar.

Moord bij minnares

Het is intussen twintig jaar geleden, in oktober 1996, dat honderdduizenden Belgen in een witte mars door Brussel stappen. De politiek is op dat moment al jaren met zichzelf aan het worstelen. PS-baron André Cools is vermoord voor het huis van zijn minnares. Het Vlaams Blok breekt overal door op Zwarte Zondag. Het Agusta-schandaal doet de socialistische partij op haar grondvesten daveren. Een maand na de witte mars wordt toenmalig vicepremier Elio Di Rupo (PS) onterecht beschuldigd van pedofilie. De Wetstraat snakt – niet verwonderlijk – naar adem. Er moet snel iets gebeuren.

Politici van meerderheid en oppositie gaan samen op zoek naar een manier ‘om de kloof met de burger’ te dichten. Om ‘de democratie te herstellen’. Dit krijgt de naam de Nieuwe Politieke Cultuur. Eerst wordt er achter de schermen gewerkt, in de zaal F van de Senaat. Later officieel in de commissie-Langendries, vernoemd naar de toenmalige Kamervoorzitter Raymond Langendries.

De ambities liggen hoog. De cumul van meerdere politieke jobs moet afgeschaft worden. Politici mogen niet meer én parlementslid én burgemeester én partijvoorzitter zijn. Er zal een nieuwe deontologische code komen voor politici, met onder meer een lijst van hun schnabbels buiten de politiek. Het idee circuleert om hen (en hoge ambtenaren) ook hun vermogen te laten aangeven. Niet publiekelijk, maar in een gesloten enveloppe. Die alleen geopend mag worden door een onderzoeksrechter.

Zoals zo vaak echter: hoe hoger de lat ligt, hoe moeilijker je eroverheen raakt. Het debat verzandt bijna onmiddellijk.

Gigantisch vliegmachien

“De commissie-Langendries was een gezamenlijke commissie, met parlementsleden uit zowel de Kamer als de Senaat. Het was een gigantisch vliegmachien, dat heel moeilijk van de grond kwam”, herinnert toenmalig covoorzitter Dirk Van der maelen (sp.a) zich. “Het aantal gevoeligheden en evenwichten waar we rekening mee moesten houden was enorm. Vooral de Franstaligen lagen dwars. Bijvoorbeeld over referenda. Zij zagen die als een gevaarlijk ding. Wat als Vlaanderen die ooit zou misbruiken? Armand De Decker (MR), mijn toenmalige covoorzitter, stond toen de hele tijd op de rem. Hij wou niets.”

Nu klopt het wel dat de Franstaligen geen bovenmatig enthousiasme tonen, maar de invoering van een cumulverbod wordt in die tijd met evenveel vuur bestreden door de CVP-mandatarissen. Ook de socialisten geven niet thuis. VLD, het toenmalige Agalev en de Volksunie komen hoge woorden tekort om zoveel hypocrisie te veroordelen.

Maar in de daaropvolgende paars-groene jaren verandert er evenmin veel. Nog een stuk groter dan de kloof tussen de politiek en burger, of die tussen Vlamingen en Walen, blijkt de kloof tussen de hoogdravende verklaringen vooraf en de behaalde resultaten achteraf.

Monster van Loch Ness

Niet dat alles mislukt. Politiek dienstbetoon wordt tot zijn juiste proporties teruggebracht. Burgers moeten niet meer bij de burgemeester in café Sportwereld zijn, maar bij een ombudsman.

De partijfinanciering wordt hervormd. Om nieuwe Agusta-schandalen te voorkomen, worden schenkingen aan partijen geplafonneerd tot maximaal 2.000 euro per jaar. Bedrijven en organisaties kunnen geen giften meer doen. Deze regelgeving is een van de strengste van Europa. Ook megalomane verkiezingsborden (die van 20 vierkante meter) zijn voortaan verboden.

Maar volstaat dit? “De Nieuwe Politieke Cultuur is een monster van Loch Ness”, benadrukt Luc Van der Kelen, columnist bij Het Laatste Nieuws. “Bij elke generatie duikt het op, en verdwijnt het opnieuw. Telkens blijkt het onuitroeibaar dat sommige politici de staat beschouwen als een soort wingewest voor zichzelf. Helaas is dit inherent aan het systeem.”

Die andere Wetstraat-encyclopedie, Rik Van Cauwelaert, columnist bij De Tijd, ziet in al die decennia maar één fundamentele hervorming. “Er mocht geen geld meer binnenkomen van de privé, alleen nog via overheidsdotaties. Op zich is dat een verdedigbaar principe, maar het zorgt er vandaag wel voor dat de politieke families zichzelf in stand houden. In jaren zonder verkiezingen krijgen ze samen 70 miljoen euro. (cynisch) En van dat geld gaat er behoorlijk weinig naar armoedebestrijding. Dat geven ze allemaal aan zichzelf uit.”

Voor deze heren is de Nieuwe Politieke Cultuur een loze kreet, net zoals antipolitiek. “In de jaren 30 dook het begrip al op”, zegt Van Cauwelaert. “Léon Degrelle (Franstalige politicus die de partij Rex oprichtte en zich later aansloot bij de Waffen SS, JVH/TP) was toen een van de grote promotoren. Helaas lijkt de nieuwe politieke cultuur vaak verdacht veel op de oude. Het is een oud politiek cliché.”

Bijklussen is heilig

Wat Van der Kelen en Van Cauwelaert verklaren, doet niet meteen vermoeden dat we binnenkort in een politiek La La Land zullen belanden. Tegen de zomervakantie weten we normaal al iets meer. Dan zal de nieuwe werkgroep Politieke vernieuwing haar voorstellen op tafel leggen. Alle partijen moeten daarmee akkoord gaan.

Maddens: “Wie even loskomt van het mediaspektakel, moet vaststellen dat de druk in de jaren 90 veel groter was. De politici werden toen geconfronteerd met een systeemcrisis. De hele rechtsorde stond op instorten. Dat is vandaag niet het geval. Publipart vervalt in het niets tegenover het schandaal met de Agusta-helikopters.” Wat Maddens leidt naar de retorische vraag: “Als het toen niet lukte, waarom zou het dan nu gaan? De berg zal een muis baren.”

Die muis, dat wordt allicht een inperking van het loon van de Kamervoorzitter (nu bedraagt dat 16.000 euro netto per maand) en wat meer transparantie in de nevenjobs die politici uitvoeren. Ook de verlaging van het politiek pensioen zit eraan te komen. In de Kamer ligt een brief klaar voor de collega’s uit de Senaat, om hen aan te sporen zo snel mogelijk het ontwerpakkoord te ondertekenen.

“Dit zijn symbooldossiers, waar veel mensen over praten en daarom zeker belang hebben, maar die eigenlijk weinig of geen impact hebben op de werking van de democratie”, vervolgt Maddens.

De crux van de Nieuwe Politieke Cultuur zit elders. Bij het cumulverbod en bij de afbouw van het hoge aantal nevenjobs. “Dat komt er niet. Amen en uit”, zegt Maddens. “Dan zouden de politici zichzelf enorm pijn doen.”

Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat politici met een lokaal mandaat, zeker dat van schepen of burgemeester, meer voorkeurstemmen krijgen bij regionale of federale verkiezingen. Ze kunnen hun lokale naamsbekendheid als springplank gebruiken.

En omgekeerd: parlementairen scoren beter in hun gemeente. Postenverzamelaars kan het om de centen gaan, maar vaak nog veel meer om de macht. Bovendien is er het argument, en dat valt te horen in het hele politieke spectrum, dat politici in de politiek en in het leven moeten staan. Ook als een terugvaloptie. De gemiddelde levensduur van een parlementslid bedraagt zeven jaar. Van der Kelen begrijpt dit niet. “Waarom zou het onmogelijk zijn dat politici met alles stoppen? Amerikaanse ambassadeurs kunnen het. Onze volksvertegenwoordigers worden goed genoeg betaald om een aantal jaar een absolute scheiding te maken met hun eerdere job.”

Wallonië staat hier trouwens het verst in (oh ironie gezien de weerstand in de jaren 90). In het Waals parlement is er tijdens de vorige regeerperiode een gedeeltelijk cumulverbod ingesteld, op aandringen van Ecolo. Ondertussen zijn de groenen weer uit de coalitie gebonjourd en staat het verbod opnieuw op de helling. Alleen de verontwaardiging in de pers doet de regel voorlopig overleven.

Vuile randjes

Je krijgt het beeld van een moeras dat niet valt droog te leggen. Onder de bovenste laag aan kleine en grote affaires gaat nog zoveel meer schuil.

Een voorbeeld: Bart De Wever (N-VA) is in 2012 burgemeester van Antwerpen geworden dankzij een geheime deal met de socialisten – zijn aartsrivalen – over de verdeling van de bestuursmandaten bij intercommunales. Meteen na zijn overrompelende verkiezingsoverwinning zit De Wever namelijk met een probleem. Om een centrumrechtse meerderheid te vormen, heeft hij CD&V nodig. Maar die zit in een kartel met sp.a (de Stadslijst). Het oranje deel daarvan kan alleen met het fiat van de socialisten eruit stappen. De oplossing: sp.a mag, hoewel de partij naar de oppositie verhuist, toch een reeks mooie posten in intercommunales behouden.

Teleurgestelde ex-schepenen zoals Robert Voorhamme houden op die manier nog een appeltje voor de dorst. Zo heeft sp.a vandaag als enige oppositiepartij een zetel in het Antwerpse Havenbedrijf.

Misschien nog opvallender dan de deal zelf, is wat de partijen erover vertellen. “Zo gaat het nu eenmaal”, klinkt het. “De bestuursmandaten zijn onderdelen van de coalitieonderhandelingen. Van de politieke stratego.”

In die zin hebben alle partijen vuile randjes onder hun nagels. Niet alleen de traditionele partijen, ook die van schone handen hun handelsmerk hebben gemaakt. “Het grootste voorbeeld van hypocrisie vind ik wat Groen doet in Gent. Zij wisten perfect van het bestaan van Publipart en de rol van Balthazar daarin”, onderstreept Van Cauwelaert. “Tijdens de vorming van de coalitie moet dat op tafel gelegen hebben. Toen hebben ze gewoon gezwegen. Was er eerst in Wallonië niet zoveel commotie ontstaan over intercommunales, dan was Publipart gewoon doorgegaan.” De groene schepen Filip Watteeuw geeft toe dat ze op de hoogte waren. Hen is meegedeeld dat er nog een aantal ‘bovengemeentelijke’ mandaten waren, onder meer bij Publipart. Maar zijn partij werd daar niet bij betrokken. De torenhoge vergoedingen voor die mandaten kregen ze niet te horen. “We vielen echt van onze stoel.”

Van Cauwelaert is niet overtuigd. "De politici doen aan totaal ongeloofwaardige duiveluitdrijvingen. Aan rituelen zonder inhoud.”

Van der Kelen is even pessimistisch over de toekomst: "We weten nog een heleboel niet."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden