Vrijdag 18/10/2019

Bachs 'Mattheüspassie' op één: traditioneel, maar terecht

Als de Mattheuspassie weerklinkt, komt jazzpianist Jef Neve dichterbij de hemel en wordt notoir atheïst Etienne Vermeersch diep ontroerd. Ze zijn niet alleen. De Klaraluisteraars verkozen 'Erbarme dich' voor de tweede keer tot het beste klassieke muziekstuk ooit.

Door Sofie Vanden Bossche

"Ik kan de Klaraluisteraar alleen maar beschuldigen van een zeer goede smaak", zegt adjunct-nethoofd van Klara, Chantal Pattyn. Toen Klara afgelopen zaterdag voor de tweede keer de top 75 van de klassieke muziek uitzond, stond de aria 'Erbarme dich' uit de Mattheüspassie van Johann Sebastian Bach opnieuw op de eerste plaats. De Klaraluisteraar vindt dat stuk het beste van vijfhonderd jaar muziekgeschiedenis. "Goh, het is moeilijk om een canon te bepalen", zegt Pattyn. "Dat is altijd enigszins relatief. Is 'Mia' van Gorki het beste nummer? Wie is de grootste Belg? Maar toch, als het over Bach gaat, staan de neuzen vaak in dezelfde richting. Ik denk dat de Mattheüspassie onder andere op één staat omdat het een bekend stuk is. Veel mensen hebben het al live gehoord en dat is indrukwekkend. Het maakt veel los en is universeel."

Ze laat geen kritiek toe op de Mattheüspassie. "Sorry, maar als we zo beginnen. Gaan we dan ook twijfelen aan de Kruisafneming van Rubens? Dit is fantastische muziek. Ik zie het los van de religieuze connotatie, maar tegelijk is het muziek waarin je jezelf verliest, muziek met transcendentie. Dat heeft niet alle klassieke muziek, dit is beyond."

Toen Bach de Mattheüspassie componeerde, zag het er niet naar uit dat het stuk de eeuwen zou doorstaan. "Dat was niet de eerste bekommernis van een componist", zegt Philippe Herreweghe, dirigent van het Gentse Collegium Vocale die de Mattheüspassie al ontelbare keren opvoerde en wiens uitvoering Klara zaterdag uitzond. "Stukken werden geschreven om één keer opgevoerd te worden. Al is de Mattheüspassie wel meerdere keren opgevoerd, waarschijnlijk omdat Bach niet de tijd en de energie had om een paar keer zo'n gigantisch werk te maken. Muziek was ook puur functioneel toen en diende om de gelovigen te overtuigen van de Bijbel. De Mattheüspassie was geen concertmuziek. Het is pas sinds Beethoven dat componisten voor een abstract publiek begonnen te schrijven en eventueel voor het nageslacht."

Dat de Mattheüspassie ooit op de eerste plaats van een hitlijst zou staan, stond evenmin in de sterren geschreven. "In Leipzig bekleedde Bach een van de belangrijkste posten in de religieuze muziek. In gespecialiseerde middens was hij een gerespecteerd man. Maar eerder als organist dan als componist, want in zijn tijd vond men hem wat ouderwets en te intellectueel. Bij het brede publiek maakte opera toen furore, maar daar hield hij zich niet mee bezig."

Maar nu kunnen we er niet meer omheen. De Mattheüspassie is een meesterwerk. "Het waardeoordeel over de kwaliteit van een muziekstuk van musici komt meestal overeen. Alleen al op muzikaal gebied is dit van topkwaliteit", zegt Herreweghe.

Al voegt hij er ook aan toe dat het wellicht niet alleen daarom is dat de Mattheüspassie op nummer één staat: "Het is natuurlijk heel mooie muziek waarin iedereen zich kan herkennen. We voelen ons allemaal wel eens zielig en hulpeloos, maar tegelijk is de Mattheüspassie een surrogaat voor de liturgie, een collectief emotioneel gebeuren en vooral een klepper in onze contreien. Dat mensen het al veel gehoord hebben, speelt zeker mee."

Dat dit een weinig verrassende keuze is, beamen velen. Maar toch kan de aria iedereen bekoren, van jazzman en Bachadept Jef Neve tot notoir atheïst professor Etienne Vermeersch, of auteur Jef Geeraerts.

"De zevende van Bruckner, de zesde van Mahler of de tiende van Sjostakovitsj zijn ook weergaloos", zegt Geeraerts. "Het is een traditionele keuze, maar dat kleine nadeel weegt er niet tegenop. Je kunt er niet omheen, om de Mattheüspassie. Ik ben formeel: dit is een meesterwerk. Het belangrijkste aspect is het verhaal, de retoriek is buitengewoon duidelijk. Ook muzikaal zitten er prachtige passages in. Als je 'Erbarme dich' hoort zingen door Andreas Scholl ga je kapot. Of wanneer Petrus Jezus verraadt en de haan kraait (zingt een passage), dan hoor je de hanen echt. Als ik er zo over vertel, krijg ik zin om ze nog eens te beluisteren."

Ook jazzman Jef Neve, die al andere stukken van Bach onder handen nam, kan zich in de keuze van de luisteraar vinden. "Als je het eenmaal gehoord hebt, vergeet je het nooit meer. Persoonlijk zou ik voor het eenentwintigste pianoconcerto van Mozart gekozen hebben, maar dit is zeker een terechte keuze. Deze compositie zit waanzinnig in elkaar en geldt als het summum van samengaan van tekst en muziek. De stijl was op het moment dat Bach de Mattheüspassie componeerde (waarschijnlijk 1727, SVB) wat achterhaald, maar hij heeft hem toch op een geniale manier gehanteerd en is er later nog vaak in gevolgd geweest. Je kunt hem bijna beschouwen als het referentiepunt voor wat achteraf gebeurd is.

"Ik kan moeilijk omschrijven wat deze muziek met me doet. Ik voel me dan even dichter bij de hemel. Dat klinkt misschien naïef, maar het is gewoon zo. Het geeft me een verheven gevoel, ik ga ervan zweven."

Zelfs godslasteraars gaan door de knieën bij zoveel goddelijke schoonheid. "Natuurlijk staat de Mattheüspassie terecht op één, wat zou u er anders plaatsen?" Filosoof Etienne Vermeersch is categoriek. "Muzikaal is dit het voornaamste kunstwerk. Het christelijke dogma van de God die lijdt en tegelijk redt, komt op een sterke manier tot uiting. Ik denk niet dat er een kunstwerk bestaat waarin er zo'n eenheid is van muziek, tekst en inhoud."

Dat dit passiemuziek naar het evangelie volgens Matteüs is, doet voor de atheïst geen afbreuk aan de schoonheid van het stuk. "Ik ben christen geweest. Ik kan me in de sfeer inleven. Dat muziek en inhoud zo dicht bij elkaar staan, creëert een speciale ontroering.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234