Woensdag 23/10/2019

Bachrock

Samen met dat van de hopscheuten is het seizoen van de 'Mattheuspassie' weer begonnen. Wil je dezer dagen een opvoering bijwonen, dan tref je vaak een wachtrij. En dat voor een meesterwerk dat er bijna geen was.

Verrijzen is voor mietjes

De lijdensweg die Jezus Christus jaarlijks op Goede Vrijdag moet ondergaan is natuurlijk al geen gezondheidswandeling, maar in Bachs Mattheuspassie krijgt onze goede herder het wel erg voor zijn kiezen. Johann Sebastian Bach (1685-1750) baseerde zich voor zijn lijdens- en sterfverhaal op de hoofdstukken 26 en 27 van het bijbelboek Mattheus, waarin Jezus als martelaar voor onze zonden aan het kruis wordt genageld.

In Bachs grootste kaskraker is Jezus ook vooral een mens die drie uur lang, in barok Duits, verschrikking op verschrikking meemaakt: marteling, verraad door zijn dierbaren, zijn vader die hem helemaal alleen laat sterven, etcetera. Wanneer u dus tijdens een uitvoering van Bachs magnum opus geestelijke uitstapjes maakt naar Mel Gibsons folterfilm The Passion of the Christ, dan is dat ook volstrekt normaal. Maar is een uitvoering van de Mattheuspassie dan wel geschikt voor een volslagen leek in de klassieke muziek? "Ja, want de muziek is nu eenmaal van een ongeziene ingetogenheid", zegt VRT-presentator en kenner Thomas Vanderveken (31). "Maar idealiter is het niet je eerste klassieke concert. Daarvoor is de materie misschien te weinig behapbaar. De eerste stap naar klassieke muziek zet je het best met bijvoorbeeld het eerste of tweede pianoconcert van Rachmaninov (1873-1943)."

Looft, prijst en aanbidt Mendelssohn

Toch heeft het geen haar gescheeld of de Mattheuspassie was geruisloos in de immense vergeetput van de geschiedenis gesukkeld. Bach componeerde zijn passieverhaal in 1727. Vermoedelijk werd het voor het eerst uitgevoerd op Goede Vrijdag (11 april 1727) in de Thomaskirche in Leipzig, waar Bach benoemd was tot voorzanger.

Het werk werd tijdens het weinig rooskleurige leven van Bach (hij hertrouwde na het overlijden van zijn eerste vrouw en was vader van 21 kinderen, waarvan er 10 op jonge leeftijd stierven) slechts enkele malen uitgevoerd.

"De muziek van Bach werd in die tijd dan ook gezien als ouderwetse brol", zegt Thomas Vanderveken. "De komst van de flamboyante Mozart (1756-1791) maakte dat alleen maar erger."

Na zijn dood in 1750 bleef het barokke meesterwerk dan ook meer dan 70 jaar op de plank liggen, totdat de oma van componist Felix Mendelssohn (1809-1847) hem in 1823 een kopie van de volledige Mattheuspassie cadeau deed. De toen nog piepjonge Felix stelde zich meteen tot doel om Bach in ere te herstellen en liet het de 'Mattheuspassie' op 11 maart 1829 in Berlijn uitvoeren voor een uitzinnig publiek.

Bachs geheime ingrediënt

Nu de arme drommel volledig gerehabiliteerd is, drie belangrijke zaken over de opbouw van het werk dat al jaren lang Klara's Top 100 domineert:

Het oratorium voor solisten, dubbel koor en dubbel orkest, is opgedeeld in twee delen. "Oef, er is een pauze voorzien tijdens de lange zit", reageren velen opgelucht van zodra ze het programmaboekje in handen krijgen. Toch hoeft er van vermoeidheid geen sprake te zijn want Bachs geheime ingrediënt is variatie. Het stuk schakelt bliksemsnel om van aria naar het spreekgezongen verhaal (het recitatief), naar koor, en weer naar aria, en weer naar recitatief.

Bach vulde de bijbelteksten van Mattheus aan met commentaren en beschouwingen, en liet de tekst daarvoor schrijven door voormalig postbeambte, belastingambtenaar en wijninspecteur Picander (schrijverspseudoniem van C.F. Henrici).

Tophits: het uw keel dichtsnoerende en bijna filmische openingskoor, de hartverscheurende aria 'Erbarme Dich' en het slotkoor (dat gek genoeg nog steeds geen begrafenisklassieker is).

'Een sensuele dirigent'

Het is in deze maar weinigen gegeven om met droge ogen de zaal te verlaten en niet enigszins gelouterd huiswaarts te keren. Temeer omdat er uitvoeringen zijn die zelfs stenen doen huilen.

Sedert enkele jaren hanteert Philippe Herreweghe, dirigent en bezieler van het Collegium Vocale Gent, bijvoorbeeld een nieuwe aanpak bij de uitvoeringen van Bachs religieuze vocale muziek.

De romantische interpretatie was vaak zwaar aangezet, met een compleet symfonieorkest op volle oorlogssterkte en een koor dat je eerder bij Mahler (1860-1911) zou verwachten (400 man). Herreweghe pakt uit met vier vocale solisten, die niet alleen de aria's zingen maar ook de koorpartijen. In combinatie met een opvallend bescheiden bezet barokorkest levert dit niet alleen extra transparantie, maar ook een meer directe, expressieve benadering op.

"Philippe Herreweghe is een sensuele dirigent die vooral in de ziel van de muziek duikt", zegt Thomas Vanderveken daarover. "Bovendien legt hij de nadruk op de betekenis van de woorden. In een lang verhaal zoals de Mattheuspassie is het belangrijk dat de luisteraar kan begrijpen wat de componist wil vertellen." Kortom: wilt u een ticket bemachtigen voor een uitvoering van Herreweghe, dan bent u voor dit jaar al hopeloos te laat. "Zelfs zijn generale repetities zijn uitverkocht", klinkt Vanderveken overtuigd.

Diehards met snuifdozen

Het is dus zeker geen toeval dat J.S. Bach de eerste drie plaatsen bekleedt in Klara's Top 100, waarbij de Mattheuspassie op de tweede en derde plaats prijkt. De gouden medaille is gereserveerd voor zijn Cellosuites. Toch blijven de hippe vogels weg van het passieverhaal. U mag zich eerder verwachten aan talloze, vaak overgeparfumeerde, zestigplussers.

De kans bestaat trouwens dat een van deze grijsaards knikkebollend het hoofd op uw schouder neervlijt. Ook voor de jonge luisteraar is de uitvoering af en toe dus een heuse lijdensweg. Tenzij u weet waar u moet zitten. Om alles in stereo te kunnen beluisteren, kiest u best voor een wat duurder ticket op de parterre ter hoogte van rij 8 tot 10, waar u omgeven bent door liefhebbers.

Let wel op wanneer u besluit een open repetitie bij te wonen. Misschien dacht u geld uit te sparen of was u hopeloos te laat omdat het stuk al maandenlang uitverkocht is. Bezint dan beter eer ge begint. Het wordt een zenuwslopende beproeving met vele onderbrekingen en eindeloze herhalingen waarbij het minimale verschil voor de leek onmogelijk te horen valt. Hier is het publiek wel wat kleurrijker: vanwege de goedkope tickets zal u er vooral studenten aantreffen van obscure conservatoria tot hardcorefans met verzilverde snuifdoos.

Voor de speurneuzen

Wiskundige sommen, geheime boodschappen of verwijzingen naar slangen en de lijdensweg: de componist draaide er zijn hand niet voor om.

Allereerst staat de getalswaarde van het woord BACH voor 14: B is de tweede letter van het alfabet, A de eerste, C de derde en H de achtste, samen vormt dat 14. Het is dus geen toeval dat er 14 koralen zijn of 14 maal verwezen wordt naar 'het Hart'. Ook het getal 27 speelt een belangrijke rol, Bach verwijst hier naar de drie-eenheid van God (3x3x3). Sommige instrumenten spelen dan weer 365 noten na elkaar: een stukje Jezus voor elke dag van het jaar. Nog meer symboliek? Tijdens de aria 'Blute nur, du liebes Herz', waarin een vergelijking met een slang voorkomt, slingert de melodie voortdurend heen en weer als het gekronkel van een serpent.

En bij elke zangpartij van Jezus hoort u strijkers op de achtergrond. Deze strijkers verbeelden een aureool en staan symbool voor het hemelse. Maar door ze weg te laten bij Jezus' laatste woorden 'Eli, Eli, lama asabathani?' ('Mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlaten?') onderstreept Bach dat Jezus sterfelijk en dus menselijk wordt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234