Zondag 08/12/2019

Baanbrekende tentoonstelling over invloed op abstracte schilders in Le Cateau-Cambrésis HHHH

Matisse, de eeuwige revolutionair

Henri Matisse heeft na de Tweede Wereldoorlog enkele generaties abstracte schilders beïnvloed. Dat is de verrassende stelling van een expositie in het Noord-Franse Musée Matisse. Op een moment dat men in Europa de Franse schilder afdeed als passé, ontdekten Amerikaanse avant-gardekunstenaars zoals Jackson Pollock en Mark Rothko de abstracte kwaliteiten van de toen al bejaarde Matisse.

door Eric Rinckhout

Le Cateau-Cambrésis l Begin twintigste eeuw verlegde Matisse de grenzen van de figuratie en ontnam hij zijn schilderijen hun diepte en perspectief. Na die baanbrekende beginjaren werd hij afgedaan als 'décorateur'. Ten onrechte, blijkt nu.

De tentoonstelling overtuigt vanaf het eerste schilderij. De confrontatie tussen enerzijds Henri Matisse en anderzijds Mark Rothko, Jackson Pollock, Barnett Newman, Ellsworth Kelly, Daniel Buren en Frank Stella is helder en bijzonder aanschouwelijk uitgewerkt.

Nog altijd bestaat de overtuiging dat Henri Matisse (1869-1954) een bezadigde burgerlijke schilder was. Op een aantal beroemde foto's van Brassaï en Henri Cartier-Bresson ziet Matisse er met zijn eeuwige stofjas inderdaad eerder uit als een huisarts of psychoanalist, niet als een revolutionair kunstenaar. De tentoonstelling Matisse Picasso, die in 2002 Londen en Parijs aandeed, maakte echter al duidelijk dat die perceptie niet klopt: Matisse haalde begin 20ste eeuw vormen uit hun verband, liet de kleuren schateren en jutte de tien jaar jongere Picasso constant op.

Dat Matisse na die grensverleggende beginjaren nog weinig meer zou zijn geweest dan een 'decorateur' wordt nu in het Musée Matisse van Le Cateau-Cambrésis ontkracht. De tentoonstelling laat overtuigend zien hoe hij in meer dan één opzicht de abstracten in de jaren 1950 en 1960, aan weerszijden van de Atlantische Oceaan, tot inspiratie heeft gestrekt. Toch heeft Matisse zichzelf nooit een 'abstract' schilder genoemd: 'abstract schilderen' vond hij te makkelijk.

Ils ont regardé Matisse begint meteen met een donderslag bij heldere hemel. Porte fenêtre à Collioure , een doek dat Matisse in 1914 (!) in de Zuid-Franse badplaats schilderde, legt meteen een band met een monochroom werk van Barnett Newman uit 1962 dat wat verderop hangt. Nochtans heeft het schilderij van Matisse nooit enige rechtstreekse invloed uitgeoefend. De Franse meester heeft het werk altijd in eigen bezit gehouden. Het werd voor het eerst tentoongesteld in 1966 in Los Angeles en werd meteen beschouwd als een voorloper van de abstractie. De schilder zelf is altijd erg zwijgzaam gebleven over dit duistere werk. Wat de betekenis van het zwarte gat was, heeft hij nooit onthuld. Het is des te bevreemdender omdat hij enkele jaren eerder in datzelfde Collioure het fauvisme had uitgevonden en schilderijen vol schetterend licht en jubelende kleuren had gemaakt.

Heldere kleuren, troebele vormen

Ils ont regardé Matisse presenteert een opeenvolging van kleine ensembles waarin een of meerdere werken van Matisse telkens geconfronteerd worden met één andere kunstenaar. Van Jackson Pollock (1912-1956) toont men een ongewoon werk: de Amerikaanse schilder heeft uit zijn schilderij Out of the Web #7 (1949) stukken weggesneden zodat te midden van de wervelende wirwar van drippings het blote, bruine paneel te zien is. Dat is meer dan een knipoog naar de collagetechniek die Matisse vanaf eind jaren dertig toepaste: hij knipte en beschilderde bladen papier en assembleerde ze tot steeds eenvoudiger vormen.

Vier vroege werken van Mark Rothko (1903-1970) laten dan weer treffend zien hoe Matisses heldere kleuren en troebele vormen van invloed zijn geweest. Rothko zei ooit dat Matisse de schilder was die hem "het meeste had geleerd over structuren". Rothko gaf zelfs toe dat "heel zijn schilderkunst" uit het werk van Matisse ontsproten was.

En zo gaat het door. De azuurblauwe dynamiek van de collages van Matisse treffen we aan in de schilderijen van Sam Francis, terwijl Morris Louis ("Bestudeer Matisse om kleur te begrijpen") in zijn reeks Omega (1959-'60) de fauvistische experimenten van Matisse in Collioure volgde: naast elkaar geplaatste streepjes van pure kleuren die op ongeprepareerd doek voor een explosie van energie zorgen.

Frank Stella, Claude Viallat, Ellsworth Kelly, Daniel Buren, Richard Tuttle, Blinky Palermo én de onbekende 'bladeren'-schilderijen van de Frans-Hongaarse schilder Simon Hantaï: ze zijn allemaal, rechtstreeks of onrechtstreeks, beïnvloed geweest door de grote Franse meester.

Ils ont regardé Matisse is in alle opzichten een mooie, heldere, sprankelende tentoonstelling. Er is veel te zien en de werken krijgen ook veel ademruimte. Het is een tentoonstelling die voor zichzelf spreekt. Zonder al te veel tekst wordt het verhaal duidelijk verteld: slechts weinig tentoonstellingsmakers slagen daarin. En niet in de laatste plaats is het een eerbetoon aan de grote kwaliteiten van Henri Matisse, dé kleurentovenaar van de twintigste-eeuwse schilderkunst.

Ils ont regardé Matisse tot 14 juni in Musée Matisse, Palais Fénelon, Le Cateau-Cambrésis. Open 10-18 u, dinsdags gesloten. Inl. tel. 0033-3/27.84.64.50 en www.cg59.fr. Le Cateau-Cambrésis ligt in Noord-Frankrijk nabij Valenciennes en Cambrai, op anderhalf uur met de auto vanuit Brussel (E19).

n Foto uit 1930: Henri Matisse op de Empire State Building.

n Jackson Pollock, Out of the Web, # 7: meer dan een knipoog naar de collagetechniek van Matisse.

Matisse haalde begin 20ste eeuw vormen uit hun verband, liet de kleuren schateren en jutte de tien jaar jongere Picasso constant op

n Henri Matisse, Porte fenêtre à Collioure: een donderslag bij heldere hemel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234