Dinsdag 20/04/2021

Azijnsyndroom tast beeldgeheugen aan

Nog tot begin volgend jaar pakt de VRT uit met het leven zoals het was. Niet gauw zullen we vergeten dat televisie dit jaar vijftig jaar bestaat. Maar of de beelden zelf ook de tand des tijds zullen weerstaan, is een andere kwestie. Over de strijd tegen de vergankelijkheid van het beeldgeheugen handelt vanavond het Canvas-programma overLeven.

Brussel

Van onze medewerker

Philip Hanssens

Televisie uitzenden doen we nog maar vijftig jaar, maar het schieten van bewegende beelden, weliswaar op film, is al meer dan een eeuw oud. Het heeft ons een gigantische schat aan historisch materiaal opgeleverd. In dit jubileumjaar tapt de VRT royaal uit dat vaatje. Zo ontstaat de illusie dat het opnieuw tot leven gewekte verleden ons nooit meer zal verlaten. Vergeet het!

"Wereldwijd is tachtig procent van de filmproductie definitief verloren, dat geldt ook voor de Amerikaanse cinema", zegt Michel Apers van het Koninklijk Belgisch Filmarchief. Van de gefilmde archiefbeelden van de VRT is zo'n 10 procent chemisch aangetast.

Het begon allemaal met cellulosenitraat, het uiterst brandbare en explosieve goedje waaruit de films van het begin van de vorige eeuw waren opgetrokken. Pareltjes van eigen bodem die ternauwernood aan zelfontbranding konden ontsnappen, zijn de documentairefilms van Clemens De Landtsheer. De amateur-cineast uit Temse maakte tijdens het interbellum al zijn Man bijt hond. Om al dat materiaal van de ondergang te redden, hebben de Gentse Universiteit en het Filmarchief de handen in elkaar geslagen. Vlaamse taferelen die we alleen nog kennen van Breughel en andere oude meesters, brengen zij nu weer tot leven. Het verre verleden lijkt plots veel minder lang geleden.

Als soldaat maakte Clemens De Landtsheer de Eerste Wereldoorlog mee. Met een nitraatbom in een blikken doos keerde hij na de oorlog terug huiswaarts. Hij maakte er Met onze jongens aan de IJzer van. Ook van die film wist het Filmarchief ei zo na het aftakelingsproces te stoppen.

De zwartwitfilms uit die tijd hadden wel iets speciaals, met name, kleur. Bitter weinig is daarvan bewaard en de grijze kopijen die ons nog resten, doen vergeten dat de bioscoopbezoekers ook toen al naar gekleurde beelden keken. Met speciale chemische trucks werden de filmstroken getint. Groen stond voor natuur, roze voor romantiek... De kleuren moesten de magie van het medium versterken.

Om die films nu opnieuw in hun oorspronkelijke staat te kunnen vertonen, is er de 'methode-Desmet', die overal ter wereld wordt toegepast. Noël Desmet, medewerker van het Filmarchief, bedacht een procédé om van de bewaarde zwartwitfilms, de gekleurde projectiekopij af te leiden.

Niet toevallig is de alom geprezen Desmet-methode in ons Koninklijk Filmarchief ontwikkeld. Het instituut heeft een internationale reputatie op het vlak van het conserveren van het filmerfgoed. Van dat archief laat overLeven alleen de binnenkant zien, want uit veiligheidsoverwegingen wordt de locatie geheimgehouden waar een indrukwekkende verzameling nitraatfilms in optimale condities wordt bewaard.

Midden vorige eeuw verdrong dan de acetaatfilm de nitraatdrager, waardoor het brandgevaar ging liggen. Maar de oplossing zorgde voor nieuwe problemen. Temperatuurschommelingen en vochtige lucht zetten een destructieve spiraal in werking tot er van het acetaatrolletje alleen nog maar wat opgekrulde resten overblijven. Het fenomeen heet het azijnsyndroom, omdat het proces van verzuring een azijnachtige geur teweegbrengt. De kwaal is een ware gesel voor filmarchieven van na de Tweede Wereldoorlog. Zodra de ontbinding is ingetreden is de film onherroepelijk verloren. Het azijnsyndroom is besmettelijk bovendien.

De komst van de televisie in 1953 veranderde niets aan de problematiek van het archiveren, integendeel. Tv-uitzendingen gingen de ether in en bereikten de huiskamer om er op het scherm nog even op te lichten, vooraleer voor eeuwig uit te doven. Bewaren kon alleen wat voordien op film was opgenomen. In omvang namen de archieven zo zienderogen toe, de problemen eveneens. Vandaar dat ook het team van VRT-archivaris Lieve Van der Straeten permanent de strijd aanbindt tegen het filmzuur. Een streng gecontroleerde bewaring en een neus voor azijn zijn hun voornaamste wapens.

Nu de beeldcommunicatie explosieve tijden doormaakt en digitale media als wondermiddelen worden toegejuicht, pleiten archivarissen ervoor om de zorg voor het origineel niet te laten verslappen. "Het is niet omdat je van een schilderij een digitale reproductie maakt, dat je het doek weggooit", merkt Michel Apers op, "ook origineel filmmateriaal moeten we blijven bewaren."

overLeven

Canvas 21.00

'OverLeven' toont de strijd tegen de vergankelijkheid van het beeldarchief

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234