Zaterdag 16/11/2019

Essay

Ayaan Hirsi Ali over de toekomst van Saudi-Arabië: progressiever of terug naar autoritaire theocratie?

De kersverse ­Saudische kroonprins Mohammad bin ­Salman (l) kust in juni de hand van zijn voorganger ­Mohammed ben Nayef, die om onduidelijke ­redenen in de ­koninklijke hiërarchie werd teruggezet. Beeld AP

De ruzie met Qatar maskeert sluimerende interne spanningen in Saudi-Arabië. Kan kroonprins Mohammad bin Salman zijn beoogde moderniseringsplannen realiseren, of steekt de wahabistische clerus daar een stokje voor?

In juni zocht Saudi-Arabië – samen met met twee andere Golfstaten en Egypte – ruzie met Qatar omdat het land het islamitische terrorisme zou steunen. Het was een bijna satirische zet, want Saudi-Arabië financiert al lang zelf de verspreiding van de fundamentalistische salafistische islam, die vaak in verband wordt gebracht met extremisme.

Maar de diplomatieke rel lijkt toch meer te zijn dan een voorbeeld van de pot die de ketel verwijt dat hij zwart ziet. Het is best mogelijk dat de Saudi­sche leiders het conflict gebruiken als een rookgordijn om de aandacht af te leiden van de sluimerende spanningen binnen de Saudische staatsgrenzen.

Ayaan Hirsi Ali. Beeld NYT

De zopas tot Saudische erfgenaam gepromoveerde kroonprins Mohammad bin Salman (M.B.S.) zweert dat hij het land gaat moderniseren. Hij wil de economie diversifiëren zodat ze niet langer afhankelijk is van olie. Ook wil hij de handel opdrijven, de werkgelegenheid vergroten en de restricties op amusement beperken. Maar ten minste twee binnenlandse factoren bemoeilijken zijn ambities.

De eerste is de mogelijkheid dat de machtsgreep van M.B.S. wordt aangevochten. Dat hij zijn neef Mohammed ben Nayef (M.B.N.) uit de weg ruimde als kroonprins door hem in november onder huisarrest te plaatsen en zijn bankrekeningen te bevriezen, was een gewaagde zet. Als voormalig hoofd van de inlichtingendienst kan M.B.N. weleens een gevaarlijke vijand blijken te zijn.

Ten tweede is het grootse strategische hervormingsplan van M.B.S. – ‘Vision 2030’ – een directe bedreiging voor het prestige en de macht van de gevestigde (en reactionaire) wahabistische clerus in Saudi-Arabië. De clerus heeft de invloed en het motief om zijn plannen te dwars­bomen.

Als de economie wordt opengegooid voor privéondernemers, zal de clerus aan invloed en rijkdom inboeten, waardoor hij minder middelen heeft om zijn greep op het koninkrijk te behouden. De koninklijke familie is al eeuwen afhankelijk van een pact met de wahabistische clerus om de heerschappij van de familie een religieuze legitimatie te geven. Maar als de modernisering de autoriteit van de clerus uitholt, hoelang zullen zijn leden dan dociel blijven?

Maanden voor zijn machtsgreep in juni gaf M.B.S. aan dat de invloed van de clerus een obstakel kan zijn voor economische groei en voor Saudi-Arabiës kansen om los te komen van zijn afhankelijkheid van olie. Als de geestelijken niet aanvaarden dat ze gekortwiekt worden, zullen ze zich wellicht openlijk verzetten tegen een oprukkende verwesterlijking naarmate Saudi-Arabië buitenlandse investeerders probeert aan te trekken.

Sociale media

De koninklijke familie zal de steun van de clerus daarom misschien moeten afkopen. M.B.S. zou hen meer speelruimte kunnen geven op terreinen die minder belangrijk zijn voor de economie, zoals de da’wah – de verspreiding van de wahabistische islam. Sinds 1973 heeft de Saudische regering via haar semipublieke 'liefdadigheidsstichtingen' miljarden gepompt in de verspreiding van de fanatieke wahabistische ideologie in het buitenland. Een verdere promotie van de da’wah zou slecht nieuws zijn voor de inspanningen van de internationale gemeenschap om de radicalisering in te dijken.

De Saudische clerus is machtig – sommige geestelijken hebben een grote schare volgelingen op sociale media. Leden van de clerus kunnen die platformen gebruiken om kritiek te uiten op de oude koning Salman en om zich te verzetten tegen de moderniseringsagenda van M.B.S. Ze kunnen ook maatschappelijke onrust creëren, in een land met een chronisch hoge jongerenwerkloosheid.

In een poging protest de kop in te drukken, zette M.B.S. in september een paar invloedrijke geestelijken vast die de houding van het koninkrijk tegenover Qatar niet steunden. In november arresteerde hij onder het mom van een corruptiebestrijdingsactie 200 Saudiërs met macht, onder wie ministers, leden van de koninklijke familie en rijke magnaten.

De wahabieten hebben dezelfde wereldvisie als veel leden van het complexe netwerk van islamistische en jihadistische organisaties in de wereld. Qatar en Turkije – die de Moslimbroederschap en de taliban steunen – zullen wellicht hun connecties met de gefrustreerde Saudische clerus gebruiken om de agenda van M.B.S. te dwarsbomen. Als reactie zouden de Saudische heersers een grotere externe afleiding kunnen creëren door het conflict met Qatar op te voeren.

We zien nu al hoe de Saudische politiek op touw wordt gezet. In dezelfde avond dat M.B.S. de bijl bovenhaalde tegen zijn politieke rivalen, meldde Riyad dat een Jemenitische raket was onderschept nabij de internationale luchthaven, en de Libanese eerste minister, die op bezoek was, nam publiekelijk ontslag, naar eigen zeggen omdat hij zich belaagd voelde door de door Iran gesteunde Hezbollah.

De belangen zijn groot. Als M.B.S. slaagt in zijn offensief, krijgen de Saudi’s meer kansen en vrijheid, en de wereld zal profijt halen uit de beteugeling van de wahabistische radicalisering. Over een decennium zou het koninkrijk er meer kunnen uitzien als de Verenigde Arabische Emiraten, de welvarende en relatief progressieve buur.

Als M.B.S. mislukt, zal Saudi-Arabië opnieuw een autoritaire theocratie worden, zal de kleine vooruitgang op het vlak van vrouwenrechten ongedaan gemaakt worden en zal het land economisch en sociaal decennia terug in de tijd gekatapulteerd worden. Erger nog: het geld en de invloed van het land zullen gebruikt blijven worden om het extremisme te exporteren dat zo veel onrust veroorzaakt overal ter wereld.

In het Midden-Oosten bekijken zowat alle spelers de politiek als een nulsomspel: wie compromissen sluit, maakt zijn familie en zijn hele cultuur te schande. In plaats van in te stemmen met de ultimatums van de Golfstaten – zoals de eisen dat het nieuwsorganisaties sluit en afstand neemt van de Moslimbroederschap – heeft Qatar zijn banden met Iran en Turkije versterkt. Die hebben al een conflict met Jemen, wat in feite een oorlog bij volmacht is tussen het soennitische blok in de regio en Iran en zijn bondgenoten. Het volgende voor de hand liggende strijdtoneel is Syrië, waar Iran wellicht de voornaamste begunstigde van de nederlaag van Islamitische Staat wordt.

In juni leek dit niet meer dan een aanvaring tussen twee Arabische koninkrijken. In 2018 zou het een veel ruimer conflict kunnen teweegbrengen.

© 2017. Ayaan Hirsi Ali. Distributed by The New York Times Syndicate

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234