Dinsdag 19/10/2021

Avada Kedavra!*

Een dantesk slotakkoord en daarna niets meer. Letters noch lichtflitsen. Met de lancering van Harry Potter en De Relieken van de Dood, deel twee valt het doek over de meest succesvolle filmfranchise aller tijden. En moet een ganse generatie plots op zoek naar een nieuwe goeroe. Door Lander Deweer

It all ends. De tagline voor Harry Potter en De Relieken van de Dood, deel twee klinkt even simpel als brutaal. De nieuwe Harry Potter, vanaf volgende week in de zalen, is nummer acht in de waanzinnig populaire filmfranchise. De eerste in 3D. Maar vooral: de allerlaatste ooit. Na de boekrelease van Harry Potter en De Relieken van de Dood in 2007, hing geestelijke moeder J.K. Rowling haar Potterpen reeds aan de wilgen. Een en ander splitste de filmadaptatie in twee delen. Deel één verscheen in november vorig jaar, deel twee doet definitief het licht uit. Finite!

"Een tijdperk wordt afgesloten, ik ben echt opgegroeid met Harry Potter. De boeken én de films", zegt Michiel Galland. De 21-jarige student uit Oudenaarde won via Kinepolis een ticket voor de première in Londen.

Winstgevend product voor de een, betoverende levensstijl voor vele anderen. Boek wordt hype, film creëert manie. Tot nu. "It all ends." Of toch niet?

Primal scream van de filmmagie ligt in de laatste reutels van het tweede millennium. Op zoek naar een vlot in een filmcyclus om te gieten kinderboek koopt de Britse producent David Heyman in 1999 de rechten van de eerste vier Harry Potterboeken op. Prijskaartje: 1,1 miljoen euro. Rowlings magische verhalen over de bebrilde tovenaarszoon, met Voldemort als nemesis en de Zweinstein Hogeschool voor Hekserij en Hocus-Pocus als habitat, zijn dan al stevig verankerd in de fantasie van kind en kraai.

Niet Steven Spielberg, wel Chris Columbus (Home Alone, Mrs. Doubtfire) mag het regisseursstokje in de hand nemen. Op aandringen van Rowling wordt Harry Potter en de Steen der Wijzen op Brits grondgebied gedraaid. Ook door de cast stroomt hoofdzakelijk Brits bloed. Tot dan onbekende kindacteurs als Daniel Radcliffe, Emma Watson en Rupert Grint kruipen in de huid van Harry, Hermelien en Ron. "Toen ik voor het eerst benaderd werd om Potter te spelen, reageerden mijn ouders meteen afwijzend", aldus Radcliffe. "Pas toen beslist werd om niet in Los Angeles maar in Groot-Brittannië te filmen gingen ze akkoord."

De première volgt in november 2001. Duizenden kinderen zien hun imaginaire Beste Vriend plots over het grote scherm zweven, weelderig omhuld door duizelingwekkende special effects. Brits in hart en nieren, universeel in geest en buik. "Ik heb de eerste film cadeau gekregen van Sinterklaas, op video dan nog", herinnert de Stasegemse superfan Maxim (nu 19) zich. "De magie van het eerste boek was redelijk basic en dus gemakkelijk in beeld te brengen. De acteurs pasten bij hun karakters, al was ik heel teleurgesteld dat Harry Potter blauwe ogen had, en geen groene zoals in de boeken."

Box officekannibaal

Niettemin toont de allereerste Potterfilm zich een onvervalste box officekannibaal, tot op vandaag is De Steen der Wijzen de lucratiefste. Deel twee kan dan ook niet snel genoeg volgen: amper één week na de release van De Steen der Wijzen starten de opnames van opvolger Harry Potter en de Geheime Kamer. Eindresultaat: 161 minuten vol versteningen, Sisseltongen en anagrammen. Het contract van de hoofdrolspelers, oorspronkelijk slechts op twee episodes begroot, wordt verlengd wegens kassucces. Maar voor Harry Potter en de Gevangene van Azkaban (2004) neemt Alfonso Cuaron (Y Tu Mama Tambien) over van Columbus.

Een keerpunt. Onder Cuaron baden de films in een steeds donker ogende waas. Complexer en gelaagder ook. Een gevangene ontsnapt uit Azkaban en heeft het op Harry gemunt, ouderlijk toezicht op minderjarige bioscoopbezoekers wordt aangeraden. En op Zweinstein geldt net als op elke secundaire school: personages worden ouder, demonen venijniger. Maar ook, de special effects steeds prominenter en de toon steeds grimmiger.

Vooral vanaf Harry Potter en de Vuurbeker, nummer vier, wijken plotlijnen steeds verder af van de boeken en ontbreken steeds meer kleine maar komische details. Weg van de surreële sprookjeswereld, alohomora de zwarte realiteit tegemoet. "In het begin was het verschil tussen boek en film niet groot", aldus Maxim. "Maar volgens mij is de vrijheid van de fantasie nog een stuk krachtiger dan wat je in beeld kan brengen met special effects. De boeken zijn heel uitgebreid, en volgens mij zijn er soms verkeerde keuzes gemaakt in wat er in de film moest komen."

Harry Potter en de Orde van de Feniks (2007) krijgt David Yates als orkestmeester. "Ik wou trouw blijven aan de geest van het boek, niet aan de letter", aldus screenwriter Michael Goldenberg. Met succes, nummer vijf wordt alom geprezen als "donkerste en beste Potterfilm". De ticketverkoop van het zesde luik, Harry Potter en de Halfbloed Prins, breekt in vier windstreken tal van records, intussen groeit het Londense King's Cross Station uit tot toeristische trekpleister. Zonder mythisch perron 9 ¾ evenwel.

Crucio! Met Harry Potter en de Relieken van de Dood pent Rowling in 2007 haar laatste Potterpagina's neer. Een gouden kalf heeft aan één messteek echter niet genoeg. En dus wordt de slotrit van Rowlings monumentale koers doorheen de wondere wereld van dreuzels en tovenaars in twee delen gesplit. "Het werd tijd om het kompas uit de handen van de toeschouwers weg te slaan", aldus Yates. Nou en of. Adieu hocus pocus, enter een stikdonkere road movie. Film één dendert langs etnische zuiveringen, op de vlucht voor de vervaarlijk machtig wordende Voldemort. De trailer van film twee belooft eveneens veel kwaads. Dantesk, donker, dreigend. Harry versus Voldemort, de ultieme confrontatie.

Jarenlang tillen boek en film elkaar tot ongeziene hoogtes. De boeken? Meer dan 400 miljoen verkochte exemplaren wereldwijd, in 70 verschillende talen. De films? Een geschatte opbrengst van 4,4 miljard euro, alle zeven prijken ze in de top 30 van succesvolste films aller tijden.

"Net als Lord Of The Rings is Harry Potter nu al een mijlpaal in de filmgeschiedenis", zegt Daniël Biltereyst, professor Film en Culturele Mediastudies aan de UGent. "Alleen al op basis van de gigantische opbrengst. Telkens bijna 1 miljard euro, zonder de afgeleide producten mee te tellen. Dat is geen film meer, het is een bedrijf."

Vooral vanuit technisch oogpunt schat Biltereyst de Potterfilms hoog in. "Het samenbrengen van zoveel knowhow rond één product is ongezien in de filmgeschiedenis", zegt hij. "Kijk alleen al naar de crew: dat is onvoorstelbaar. Honderden mensen in dienst enkel voor de special effects! Technisch is het dus subliem, maar daarvoor artistiek nog niet."

Biltereyst verkiest metier boven magie. Dreuzel eerder dan tovenaar. "Als vader heb ik een of twee films gezien, maar als filmhistoricus neig ik van nature meer naar de arthouse cinema", zegt hij. "Maar ik vind absoluut niet dat cinefielen meewarig moeten doen over Harry Potter. Hij past naadloos in een lange traditie van blockbusters, waarbij het spektakel op zich cruciaal is en het verhaal minder belangrijk."

Opvallend: vijf van de acht films sleepten een nominatie in de wacht, maar geen enkele won een Oscar. "Achteraf worden dergelijke films meestal gerehabiliteerd en met de gouden pen in de geschiedenis ingeschreven", voorspelt Biltereyst. "Ik denk aan Gone With The Wind of King Kong. De vraag is eerder: 'is dit nog een film?' Het zijn meer events en megabrands die perfect werken in multimediale exploitatie. Harry Potter exploreert, maar exploiteert tegelijk."

Dekbedovertrek, 'Lego: kasteel van Harry Potter', 100 Panini stickers, ... : tik "Harry Potter" in op de onlineveilingsite Kapaza en hoor de afgeleide producten schreeuwen om een nieuwe eigenaar. "De voorbije twintig jaar zijn films en bij uitbreiding cultuur steeds meer een marketingproduct geworden", zegt trendwatcher Fons Van Dijck. "Harry Potter is een prachtig voorbeeld van crossmediale marketing, van hoe je één product via verschillende dragers tot bij de consument kan brengen. Bovendien is de merchandising ingebed in de steeds groeiende beleveniseconomie, waardoor de klant als het ware medeheld wordt."

Niet occult, wel online

En medehelden bundelen graag de krachten. Met zwerkbal, zwelsap, dan wel hagenzwiep als toegangscodes tot een magisch universum. Als een soort sekte rond goeroe Harry. Niet occult, wel online. "Fandom en fanclubs zijn zeker geen nieuw fenomeen, kijk naar wat The Beatles allemaal teweeg hebben gebracht", aldus Van Dijck. "Maar dankzij het internet en sociale media komt men veel gemakkelijker met elkaar in contact." Aantal Facebookfans van Harry Potter: 28.127.273. Ter vergelijking: Lord Of The Rings komt aan slechts 5.587.186.

Contact, kruisbestuiving, clanvorming. Engorgio! En hop, daar is een heuse generatie."De Harry Pottergeneratie is eind jaren negentig geboren en vertoont hetzelfde karakter als de films", duidt Van Dijck. "Ze hebben een eigen willetje en vinden kicks, uitdaging, fantasie en avontuur enorm belangrijk. Het is echter geen revolutionaire generatie. Ze willen de volwassenen choqueren, maar blijven altijd binnen een veilig kader. Ze willen te allen prijze weg uit de kostschool, maar kunnen er wel altijd naar terug." Schoolvoorbeeld: het Nederlandse zeilmeisje Laura Dekkers.

Edoch. Zonder Voldemort geen Potter, zonder Goed geen Kwaad. Net als de troep aanbidders wint ook de horde Potterhaters steeds meer zieltjes. "Lucht je hart. Vertel ons maar hoezeer je Harry Potter haat", klinkt het bijvoorbeeld in een speciaal uit de grond gestampte 'Harry Potter Haatlijn'. Harry Potter is overal. Hij inspireert (denk aan andere franchises zoals The Twilight Saga of Millennium), en irriteert.

"Kijk naar de top-20 lijstjes met de beste films van de laatste jaren en het is duidelijk dat het genre van de special effects, adventure en fantasy de bovenhand heeft", merkt Biltereyst. "Dat zegt veel over een bepaalde nood in de samenleving. Niet alleen bij kinderen, een grote misvatting, maar ook bij volwassenen." Meest gangbare theorie: na 9/11 fungeren fantastische figuren als Harry Potter als tegengif voor de vele Osama's en Saddams in de echte wereld.

Melkmuil wordt multimiljonair

Niet alleen voor de fans, ook voor de acteurs eindigt een tijdperk. "Ik ben mijn kindertijd kwijtgespeeld door Draco te spelen", liet acteur Tom Felton (23) optekenen. "Mijn laatste auditie dateert van toen ik dertien was, nu moet ik plots opnieuw zelf op zoek naar werk." Radcliffe - elf bij de start van de franchise, 46 miljoen euro op de rekening anno 2011 - lijkt zijn second skin als Harry Potter vlugger van zich af te schudden. Na een veelbesproken naaktrol in Equus staat hij momenteel in de Broadwaymusical How To Succeed In Business Without Trying. Melkmuil wordt multimiljonair wordt musicalster.

"Als ik erin slaag een carrière na Harry Potter op te bouwen, zijn alle toekomstige kindsterretjes meteen van een heleboel lastige vragen verlost", zei Radcliffe deze week, terwijl compagnon de route Emma Watson nauwelijks verder kwam dan een rondje ritmisch snikken en snotteren. En geestelijke moeder J.K. Rowling? Die is intussen rijker dan de Queen Mom en anticipeerde vorige week met de lancering van Pottermore. Een website met alle boeken, games en ongepubliceerd materiaal digitaal verkrijgbaar.

Vooral voor producent Warner Bros kondigen zich woelige waters aan. Al aangetast door een fel ingestorte dvd-markt, komt het einde van hun rendabelste product allesbehalve geschikt. Potentiële nieuwe franchises, zoals The Green Lantern, vielen te licht uit. "Aan het enorme succes van de films hangt een keerzijde", ziet ook Biltereyst. "Veel meer dan vroeger moeten deze soort films de sector levend houden. Grote studio's hebben hun autonomie al lang verloren en komen op de rand van het faillissement als zo'n franchise stopt."

"De Pottermanie zal niet meteen eindigen", voorspelt Martin Richardson, professor aan de Britse Durham University en docent van een heus Harry Pottercollege. "Daarvoor is het te diep geworteld in de collectieve psyche van een hele generatie."

Voor Radcliffe is de belangrijkste erfenis van de Potterfranchise alvast duidelijk: "Zijn bril. Dankzij Harry is het opnieuw cool om een bril te dragen." Hallo, Balkenende?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234