Donderdag 25/02/2021

Autodidacten bouwen hun eigen paradijs

Ze gaan gekleed in prachtige sari's van kleurige stukjes glas. Honderden beelden, keurig in rijen. Het zijn de creaties van een 76-jarige ambtenaar uit India, die in zijn vrije tijd een illegaal park aanlegde met levensgrote beelden van mensen en dieren, watervalletjes en schommels. Het is het grootste visionaire 'environment' ter wereld. Dit, en andere voorbeelden van deze vaak spectaculaire Art Brut of 'Outsider Kunst', zijn te vinden in 'Fantasy Worlds', dat een ruim overzicht biedt van de Fantastische Architectuur. Lex Veldhoen bladerde het boek met stijgende bewondering door.

Er is ook een Belgisch voorbeeld opgenomen: de Tour de l'Apocalypse in Eben Emael. Steenhouwer Robert Garcet (geboren in 1912) bouwde midden in het glooiende Limburgse landschap een 'Transsylvanisch' sprookjeskasteel met op de torens gigantische mythologische beesten, die de vier evangelisten voorstellen. Enkele jaren geleden bezocht ik de Toren. Garcet was toen ernstig ziek, vertelde de gids. Het kasteeltje is opgetrokken met de voor deze omgeving zo typerende, crème- en zwartkleurige vuursteen. In het kasteeltje - bedoeld als monument voor de vrede - zijn de muren kleurig beschilderd met Garcets interpretatie van het bijbelboek 'Openbaringen'. Hij heeft zo zijn eigen theorie over de oorsprong van de mensheid, ziet staatshoofden als criminelen en geeft in een muurreliëf de mensheid weer als een monster dat een lammetje vertrapt. In vitrines liggen prehistorische bijlen, fossielen en dierskeletten, die hij onder zijn werk aantrof. In een kleine bibliotheek zijn boeken van Garcet te koop, met titels als Hebtameron en Révélations de Peuples Anciens. Daarin staan zijn theorieën, evenals opsommingen van geologische rampen en symbolische getallenreeksen.

In een van de kantelen van het bouwwerk steekt een roestig, afgebroken geweer. De aanhangers van Garcet hijsen nog iedere lente een nieuw wit vaandel met de spreuk: 'Van hun zwaarden zullen ze ploegen smeden'.

Visionaire environments zijn een vorm van 'Outsider Kunst', ook wel Art Brut genoemd, een term die de kunstenaar Jean Dubuffet er aan gaf, toen hij kunst begon te verzamelen van mensen in inrichtingen: schilderijen, beelden, tekeningen. Hij was gecharmeerd van het ongekunstelde en naïeve karakter. De makers van 'fantastische architectuur' of 'visionaire environments' hebben meestal geen artistieke of constructieve opleiding gevolgd. Tekeningen worden zelden geraadpleegd, er wordt intuïtief gebouwd en het groeit organisch, opgebouwd met kleurige, natuurlijke of gebruikte materialen, zoals stukjes keramiek en schelpen, met cement als bindende factor. De meeste bouwers hebben een beroep dat ver afstaat van hun creatieve vrijetijdswerk. Zo was de beroemde Ferdinand Cheval (1836-1924) met zijn meesterwerk Palais Idéal een postbode. De hobby is uitgegroeid tot een obsessie, een levenswerk. Het uitgangspunt is vaak een eigen wereldvisie of een religieuze opvatting, of men wil gewoon 'iets groots' tot stand brengen. De fantasiebouwers vormen een mengeling van verlichte autodidacten, excentriekelingen, anarchistische doorzetters en mensen met een psychiatrisch verleden, die zich niet laten hinderen door wetten of andere belemmeringen, die het puur voor zichzelf doen en meestal geen band hebben met de kunstwereld.

De environments zijn in te delen in drie groepen: uitgebouwde en (van binnen en buiten) gedecoreerde woningen, zelfgemaakte bouwwerken of complexen, en beeldenparken. Maar veelal gaat het om mengvormen.

Een mooi voorbeeld van een uitgebouwd huis staat bij Bourges in Frankrijk. Hier voorzag de op Dali gelijkende keramist Jean Linard zijn huis van een driehoekige voorgevel, bedekt met reststukken keramiek en voorzien van grote ronde gaten. In de tuin staan piramidale vormen en het pad rond het huis is voorzien van golvende, keramische sierranden. Een heel andere oorsprong heeft het Haus der Künstler, waarover onlangs, tijdens een tentoonstelling over Art Brut in de Brusselse Botanique, een video te zien was. Het huis werd in 1981 opgericht voor creatieve patiënten uit een psychiatrisch ziekenhuis bij Wenen. Onder hen is August Walla, een van de bekendste Art Brut-kunstenaars. De bewoners hebben hun hele huis voorzien van Cobra-achtige schilderingen, waarin teksten zijn verwerkt. Anders qua uiterlijk is het Junker Haus, dat meubelmaker Karl Junker rond de eeuwwisseling in de buurt van Bielefeld van een laag zeer fijne decoraties voorzag, waardoor het is alsof er een gestold gietijzeren laagje over gelegd is.

De tweede groep environments bestaat uit zelfgemaakte bouwwerken of complexen, soms geheel opgetrokken uit bierblikjes (Houston, VS) of flessen (Canada). In Frankrijk is een mooi voorbeeld te vinden van een semi-religieus complex: de tempelbouwwerken rond een vijver van voormalig circusartiest en kolensjouwer Robert Tatin, waarin hij alle religies van de wereld integreert. Er zijn tevens reliëfbeelden in opgenomen van zijn helden, zoals Goya, Rembrandt, Jeanne d' Arc en Picasso. Een van de origineelste religieuze environments bevindt zich in het Amerikaanse Georgia, waar helderziende en mysticus Eddie Owens Martin zijn eenmansreligie - Pasaquoyanisme - vormgaf in een tempelcomplex met elementen uit de Indiaanse en Aziatische cultuur.

Een derde variant vormen de beeldentuinen, zoals voormalig smid Raymond Morales met metalen sculpturen maakt in het Franse Port de Bouc. Bodan Litnianski kwam uit de Oekraïne naar Frankrijk en maakte zijn tuin tot een doolhof vol stapelingen, opgebouwd uit afval, met een voorliefde voor plastic SF-poppen, vliegtuigjes, peddels, kitspuiten, televisies, een tafelvoetbalspel en nepbloemen.

Zeer kitscherig zijn de Aw Boon Haw Gardens in Hongkong met tempels, felgekleurde rotsen, figuren uit de Chinese mythologie en volksverhalen. Deze tuin was een initiatief van de fabrikant van Tijger Balsem, die het opzette uit wrok, omdat hij als jongeman in de tijd van de Engelsen bij een park geconfronteerd werd met het opschrift: 'Verboden voor honden en Chinezen'. In Singapore maakte hij tevens een mythologisch themapark met een hoog Efteling-gehalte.

Mengvormen zijn onder andere te vinden in Zwitserland en Nevada. De environment van Bruno Weber en zijn vrouw Marianne Prot bevindt zich bij Zürich, met een mengeling van zeer grote beelden, geïnspireerd op de Griekse mythologie en oriëntaalse gebouwen, poorten en colonnades. Frank van Zant, een afstammeling van Creek Indianen, schiep drie gebouwen en tweehonderd beschilderde cementen figuren in een Indiaanse stijl, als een hommage aan de eerste Amerikaanse bewoners en hun geestenwereld. De plek symboliseert vrijheid en vriendschap en tot van Zants dood in 1989 was het een vrijplaats voor reizigers en outcasts, die er gratis konden verblijven. Boven het hoofdgebouw torent een boogvorm uit als een handvat, zodat De Grote Geest hem na zijn dood zou kunnen meevoeren.

De environments vertonen qua uiterlijk overeenkomsten met de vroegere beelden- en heiligentuinen met folies, hermitages, fakegrotten en cementrustiek, waarvan ook in België een aantal voorbeelden zijn te vinden, zoals de folies bij kasteel Heks, het Mariapark bij Averbode en de Grotte de St. Antoine in Crupet. Vaak werden ze door ingehuurde krachten gemaakt voor welgestelden, zoals de rotstuinen van de Italiaanse graaf van Bomarzo en het sprookjesslot Neuschwanstein van de Beierse koning Ludwig II. Er is ook een overeenkomst met het werk van de Oostenrijkse kunstenaar Hundertwasser en met de Spaanse architect Gaudi, die een aantal van hen tot inspiratiebron heeft gediend.

In het boek Fantasy World zijn veel Franse environments opgenomen, maar volgens de Engelse auteur John Maizels, die de beknopte, begeleidende teksten verzorgde, komen ze ook in de VS veelvuldig voor. Een van de redenen zou zijn dat beide landen individuele vrijheid hoog in het vaandel hebben staan. Een van de aardige kanten aan het boek is dat ook enkele echte kunstenaars en architecten zijn opgenomen die een environment hebben gecreëerd. Jean Tingueli met zijn mechanische metalen sculpturen bouwde samen met Niki de Saint Phalle een prachtige environment in een bos bij Fontainebleau. Er is niet alleen een geheel met spiegelstukjes bedekte, eenogige cycloop, maar ook een zwarte staalconstructie met uurwerkachtige, cybernetische elementen, waarin op grote hoogte zelfs een goederenwagon op een rails is verwerkt. Met de hulp van Tingueli maakte Niki de Saint Phalle een oogverblindend beeldenpark bij het Italiaanse Garavicchio. Boven het groen van de heuvels steken kleurige beelden uit: rondborstige vrouwen, veelkoppige monsters, torens en overwelfde terrassen, deels in spiegelglas, deels in pop-artachtig zwart-wit; één grote, overweldigende kleurenzee.

Lex Veldhoen

Voorbeelden van Art Brut zijn nog te zien tot eind mei op de indrukwekkende tentoonstelling 'Gestoorde Vorsten', in het Museum dr. Guislain in Gent. In het Nederlandse Zwolle is Art Brut permanent te zien in De Stadshof, museum voor naïeve kunst.

'Fantasy Worlds' (drietalig: Frans, Engels, Duits), is uitgegeven bij Taschen Verlag Keulen . ISBN: 3-8228-7190-7. Internet: www.taschen.com

Het uitgangspunt van de 'fantasiebouwers' is vaak een eigen wereldvisie of een religieuze opvatting, of men wil gewoon 'iets groots' tot stand brengen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234