Woensdag 21/10/2020

Authenticiteit maakt Sint-Maarten springlevend

Afgelopen zondag bracht een culinaire reis door de Loire-streek Rudi De Mets naar Tours, waar Sint-Maarten in 397 werd begraven in de basiliek. "Sinte-Mette van de Ruggenuchte", galmden de gezangen van het Mechelse gezelschap door de romaanse gewelven. "Hij met zijnen grijzen baard. Juffrake wilde me kabaske is vulle, en leut os nie lang ne mie staan." "Dat was een hele mooie belevenis", geniet de stadsgids nog na.

Met hetzelfde lied zullen morgen de kinderen van Mechelen en omstreken van deur tot deur om snoep of zakgeld bedelen. Gekleed in de soldatenmantel en mijter van Sint-Maarten, een Romeins soldaat die bisschop van Tours werd. Mede dankzij De Mets en zijn Sinte-Mettegenootschap is de heilige weer springlevend. Elk jaar zakken meer jonge gezinnen af naar de stad om bieten tot lampionnen te leren snijden en samen liedjes te zingen, in verschillende omliggende gemeenten worden optochten georganiseerd.

Het Sinte-Mettegenootschap werd achttien jaar geleden opgericht om een verwaterde traditie nieuw leven in te blazen. Afgelopen week trok De Mets naar de scholen om het juiste lied aan te leren. "Kinderen kenden dat fameuze lied niet meer. Ze zongen van: 'Sint-Maarten, Sint-Maarten, de koeien hebben staarten. De meisjes hebben rokjes aan, daar komt Sint-Maarten aan'. Dat lied is bij mij aan de deur verboden! Het is gemakkelijk, ja, maar het heeft geen betekenis. Ondertussen kennen veel kinderen het lied beter dan hun ouders."

Dat Sint-Maarten aan populariteit wint, stemt De Mets tevreden. Zolang de traditie maar gerespecteerd wordt. "Met alle respect: die van Aalst, dat is een verbasterde Sinterklaas."

In Aalst is Sint-Maarten, patroonheilige van de stad, vorig weekend gearriveerd. Per boot. Uit Spanje. In het gezelschap van zeven pieten. "Een sint is een sint", klinkt het op het gemeentehuis, de schouders haast hoorbaar opgehaald. "Sinterklaas heeft veel broers en hij heeft hulp en tijd nodig om alle pakjes bij de kinderen te krijgen. De kinderen hier zijn tevreden, want zij krijgen hun pakjes eerst."

Sint-Maarten wordt gevierd van Friesland tot in Oostenrijk, vooral in steden waar hij als patroonheilige dient. Zoals in Duffel, Rijmenam, Koekelare of Beveren, waar hij met Romeinse helm te paard door de straten trekt om te grielen, snoep te grabbel gooien. 's Avonds is er een lichtstoet en worden er pannenkoeken gebakken.

Maar de heilige hoeft niet over de stad te waken om gevierd te worden. In Limburg zal de noordelijke grens met Nederland vrijdag oplichten door de vele Sint-Maartensvuren die tot duizenden bezoekers trekken, uitgerust met uitgeholde bieten en een stevige borrel.

En in het West-Vlaamse Koekelare zingen de kinderen 'ruus buus buus', en worden ze op 11 november wakker tussen een berg speelgoed. Net zoals in de Westhoek, waar haast niemand zes december aankruist op de kalender.

De hyperlokale varianten in de viering van Sint-Maarten noemt Marc Jacobs, directeur van het Vlaams Steunpunt voor Cultureel Erfgoed Faro, "de folklore van het kleine verschil, waarmee gemeenschappen zich profileren en hun identiteit uitdragen. Zo doen wij dat hier, is de boodschap. Dat hebben ze in Oost-Vlaanderen goed begrepen: daar zetten ze zich al in de twintigste eeuw sterk af tegen de sinterklaasgolf."

Het is volgens Jacobs niet toevallig dat een groot deel van de 26 volkse rituelen die de Vlaamse overheid erkend heeft als erfgoed, geconcentreerd zijn in die streek. "Denk maar aan het Ros Beiaard in Dendermonde, het carnaval van Aalst en visjes drinken in Geraardsbergen."

We zoeken allemaal naar een plek waar we ons thuis voelen, meent Jacobs, en die zoeken we steeds dichterbij. "België verdampt en vandaag staan ook de provincies onder druk, mensen grijpen terug naar het lokale. Niet toevallig lopen die verschillende vieringen vaak via de oude gemeentegrenzen: het trauma van de fusies uit de jaren zeventig is nog niet verteerd."

Sinterklaas, de kerstman en Sint-Maarten, ze putten allemaal uit hetzelfde repertoire van rituelen. "Verkleedpartijen, attributen als staf en mantel, het gebruik van knechten, allemaal elementen waar je gemakkelijk mee kunt spelen. Dat spel wordt heel serieus genomen, maar het blijft ludiek. Identiteit kan ook gewelddadige trekken krijgen, denk maar aan de Koerden en de Turken."

Al die eindejaarsfiguren, zegt Jacobs, draaien om hetzelfde 'omkeringsritueel', waarbij het agressieve bedelen in naam van een heilige wordt omgezet in een braaf, burgerlijk feest. "Tussen november en januari zijn er verschillende momenten waarop er aan de deur van de rijken wordt geklopt, van Sint-Maarten tot Driekoningen. Daar ging vroeger een bepaalde dreiging van uit. Denk aan 'trick or treat', de boodschap van kinderen die met Halloween van deur tot deur gaan: als je niets geeft, dan gebeurt er wat. Hetzelfde geldt voor de eindejaarsronde van vuilnisdiensten of postbodes, of bij de auto's die elk jaar in Nederland en Frankrijk in brand worden gestoken in de oudejaarsperiode. Een figuur als Sinterklaas werd in de negentiende eeuw geïntroduceerd in New York, op dat moment een zeer gewelddadige stad. Onder invloed van de Nederlandse migranten bood die kindervriend een vreedzame oplossing: de heilige komt nu in huis om cadeautjes te brengen."

In onze contreien speelde vooral het onderwijs een belangrijke rol in het monopolie van Sinterklaas. "Hij is een onzichtbaar figuur, heel gemakkelijk voor ouders om de vrede te bewaren en kinderen te doen luisteren, met de simpele hiërarchie van braaf versus stout als stok achter de deur. Sinterklaas vertelt een heel burgerlijk verhaal."

Het Sint-Maartengebeuren kreeg sinds de jaren tachtig en negentig een nieuwe impuls, volgens Jacobs dankzij de middenstand, "die weet wanneer er iets te verdienen valt", en sociale organisaties "om de samenleving te verzoeten. We moeten onze buren weer leren kennen, en het is gemakkelijk om rond een vuur te staan met mensen die je niet zo goed kent. We vergeten snel wie die 'traditie' heeft opgestart, en als een evenement een paar jaar achter elkaar wordt georganiseerd, is de mythe geboren."

De laatste troef die Sint-Maarten in handen heeft, is de moraal van zijn verhaal: de barmhartige soldaat die belangeloos zijn mantel in twee snijdt om te delen met een arme bedelaar. "Een krachtig beeld dat blijft hangen", zegt Jacobs, "en geven is het cement van de samenleving. In de gedachte dat we er ooit iets voor terugkrijgen natuurlijk."

En zo is de nieuwe Sint-Maarten opgestaan, "het kleine, sympathieke broertje, die in tegenstelling tot Sinterklaas nog niet door alle supermarkten in chocola wordt gegoten en verkocht. Sint-Maarten biedt een alternatief voor een gecommercialiseerd en kapitalistisch systeem."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234