Zondag 24/10/2021

Artistieke renovatie van een stadsruïne

De stad is in de programmatie van KVS nooit ver weg, maar nu trekt het Brusselse theaterhuis ook echt de stad in met de locatiefestivals Tok Toc Knock. Eerste halte is de fameuze Modelwijk in Laken. Er is theater, maar ook een expo van kunstenaar-wijkbewoner Jozef Wouters.

'Mijn beelden moeten verontwaardiging uitstralen'

Ergens in de lente verhuisde hij naar een Brusselse sociale woonwijk. Zijn komst was niet evident: de wijk zat niet te wachten op een kunstenaar. Maar nu is er zijn expo. In een verzameling maquettes geeft Jozef Wouters (26) vorm aan de verlangens van de buurtbewoners.

Alsof de grauwheid in het duister nog niet duidelijk genoeg zou zijn, branden er drie neonlichten in de gang van het appartementsgebouw. Het is zo'n gang waarin de lichtste voetstap de diepste galm veroorzaakt. Waarin iedereen zo snel mogelijk zijn eigen deur opzoekt. Behalve dan de laatste maanden misschien. Het oranje stickertje op de deur van 7E heeft best veel volk gelokt. 'Bureau des architectes' staat er te lezen. Maar geen allures in dit architectenhuis. Verf die in plakken loskomt, raamkozijnen die aan het schimmelen zijn, en een ruimtelijk gevoel dat uitsluitend troosteloosheid biedt.

"Toen ik hier in april mijn intrek nam, had ik eerst gewoon 'Jozef Wouters' op de deur geplakt", legt Jozef Wouters uit. "Enkele dagen later vroeg de overbuur: 'Ah, bent u de nieuwe huurder?' In mijn gebrekkig Frans begon ik uit te leggen dat ik een kunstenaar was, en dat ik er tijdelijk mijn atelier had. Nog voor ik uitgepraat was, had hij de deur al dichtgegooid (lacht)."

Nee, Jozef Wouters werd niet bepaald hartelijk verwelkomd door de inwoners van de Lakense Cité Modèle. De wijk werd gebouwd in de jaren zestig, onder leiding van architect Renaat Braem. Bedoeling was aanvankelijk dat de dertien modernistische blokken klaar zouden zijn voor de grote Expo '58, maar toen dat niet bleek te lukken, besteedden de architecten dag en nacht aan het bouwen van een maquette. Enkele weken later werd die door 42 miljoen bezoekers bekeken.

Meer dan vijftig jaar later pikt kunstenaar Jozef Wouters het idee van Braem weer op, en start hij in een van de appartementen een onderzoek naar de zin en onzin van problemen en hun oplossingen.

"Het eerste wat ik gedaan heb toen ik hier aankwam, is een papier genomen en daarop geschreven: 'Wat doe je als niemand op je aan het wachten is?'", zegt Wouters. Ondertussen kijkt hij vanuit zijn atelier op negen blinkende bollen die al sinds '58 de grijze lucht doorbreken. Toen hij aan de KVS gevraagd had om hier een tijd te mogen komen wonen, was alles direct geregeld. "Duizenden mensen stonden op de wachtlijst om écht te kunnen wonen in dit appartement, en ik besefte: iemand ergens in een kantoor heeft beslist dat het waardevoller is om een kunstenaar in zo'n woning te steken dan een familie - ook al heeft die kunstenaar een eigen woning én een kunstenaarsstatuut. Mijn aanwezigheid hier was dus niet evident. Ik zat alleen in mijn atelier betekenis te zoeken, in een wijk die daar totaal niet op aan 't wachten was."

'Rot op'

De jonge kunstenaar begon te lezen. Boeken over architectuur, want hij wist daar niet genoeg van. Le Corbusier, Robert Venturi, Rem Koolhaas en het postmodernisme. "Niet om een antwoord te zoeken op de vraag 'Hoe kon Braem denken dat zo'n constructie als de Modelwijk een oplossing kan bieden?' De rekening van het modernisme is immers allang gemaakt. Nee, ik las die boeken om meer inzicht te krijgen in de probleemoplossende reflex van architectuur."

Wouters en zijn team (architecten, bouwkundigen en kunstenaars) namen dan de beslissing om hun aanwezigheid in de wijk te gaan communiceren. Op het centrale plein van Cité Modèle, dat ooit als agora bedoeld was, bouwden ze een bureau, een tafel, stoelen, een infopaneel, een podium en een postbus. Alle inwoners van de wijk kregen een brief, met de vraag welke problemen ze hadden. Problemen in hun eigen leven, in hun appartement, in Brussel of in de wereld. Het eerste antwoord terug kreeg Wouters op het plein. 'Cassez-vous. On ne veut pas de vos idées', stond ergens geschreven. ('We hebben uw ideeën niet nodig, maak dat je weg bent.') Later sijpelden vijftig brieven binnen. Vijftig problemen, van de noodzaak aan een loodgieter tot de angst om in eenzaamheid te sterven. "Niet ongevaarlijk", zegt Wouters. "Je creëert namelijk verwachtingen. Mensen stellen er hun hoop in dat wij hun problemen gingen oplossen."

Maar dat was niet de bedoeling. All Problems Can Never Be Solved: niet voor niets is het de titel van de tentoonstelling die vanaf zaterdag loopt. Vijftig maquettes worden er tentoongesteld. Vijftig mogelijkheden om problemen aan te kaarten. "Toen werd het pas interessant voor mij, toen we die maquettes aan het maken waren. De kartonnen miniatuur maakt de verlangens van de bewoners zichtbaar. De maquette van de Modelwijk was in '58 ook veel mooier en utopischer dan wat er uiteindelijk is gebouwd. Nog geen 70 procent van wat Braem en co. voor ogen hadden is uiteindelijk gerealiseerd."

Sociale dienst

De oplossing in karton mag dan soms te utopisch zijn, Wouters kon met de bewoners wel echt een gesprek voeren over reële problemen. Zo was er een vrouw die op de zevende verdieping woont. Ze is gehandicapt, en als de liften niet werken - wat meermaals per maand gebeurt - doet ze er twee uur over om tot in haar appartement te raken. Jozef Wouters en zijn team gingen met haar praten. "'We hebben drie voorstellen', zeiden we tegen haar. 'We kunnen een weg bouwen die tot aan uw appartement gaat, zodat u de bus kunt nemen. We kunnen ervoor zorgen dat uw appartement in zijn geheel een lift wordt die helemaal tot beneden kan. Of we kunnen proberen te regelen dat u mag verhuizen naar het gelijkvloers.' Dat laatste was voor ons esthetisch het minst interessant, maar we zijn toch met de sociale dienst gaan praten. Zonder resultaat. Van de lift hebben we dan een maquette gemaakt. Ze zei: 'Het is niet realistisch, maar het maakt wel mijn probleem zichtbaar.'"

En toch. Soms wordt utopie ook werkelijkheid. Twee mannen uit de wijk kwamen naar Wouters met een tekening van een voetbalstadion. "De stadsdiensten zouden nu 70.000 euro investeren om het project ook uit te voeren, hoorde ik. Daar ben ik blij om, maar de sociale gevolgen wil ik niet recupereren in mijn kunstwerken. Mijn interesse is in de eerste plaats het esthetische en het artistieke. Ik wil kritische beelden maken die mij in staat stellen om na te denken over de wereld waarin ik leef, die ik soms als prachtig, maar vaker als erg complex ervaar. Die verontwaardiging, dat moeten mijn beelden uitstralen. Dat mijn project weerklank heeft in deze sociale buurt, dat is mooi meegenomen, maar het is niet mijn doel."

De verzameling maquettes zal eerder nieuwe vragen oproepen: wat verlangen we? Waaraan bouwen we? Kunnen we problemen oplossen? En zorgt elke oplossing niet opnieuw voor een probleem? Neem het appartement van Ibrahim, een moslim uit de wijk. 'Le type qui a fait ça ici, il n'a pas bien pensé', zei hij met een sneer naar Braem en zijn gevolg. Na het koken moest zijn vrouw door de woonkamer om naar haar slaapkamer te gaan, maar dat was een probleem, want zijn vrienden mochten haar niet zien. Zelfs niet in als ze in boerka was. Dat ze de hele tijd in de keuken moest blijven, dat wilde Ibrahim nu ook weer niet, dus vroeg hij Jozef Wouters om een herinrichting van zijn appartement. "Of ik het daar niet moeilijk mee had? Nee. Dat is wat architecten doen: verlangens vormgeven. Of het nu mooie of lelijke verlangens zijn."

All Problems Can Never Be Solved van Jozef Wouters en het Bureau des Architectes loopt van 17/11 tot 2/12 in de Modelwijk in Laken. www.kvs.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234