Zaterdag 08/08/2020

Arte-programmadirecteur Christoph Hauser en air manager Henri l'Hostis

'Stel dat de VRT onze partner wordt, dan kunnen we samen reportages maken. De Vlaamse culturele rijkdom zou zo in honderdduizenden huiskamers, verspreid over heel Europa, gesmaakt worden. D�t is de essentie van culturele promotie en van cultuurpolitiek''In de promotie van cultuur mag je niet bang zijn om je eigen grenzen te overschrijden. Je moet je perspectief vergroten. Weg van de eigen tuin en de kerktoren'

'En als de VRT nu eens met ons zou samenwerken?'

'Heeft de Vlaamse openbare omroep het idee gelanceerd om met een culturele zender uit te pakken? Laat ze dan contact met ons opnemen, want dat hebben ze nog niet gedaan.' Gesprek met Christoph Hauser en Henri l'Hostis, respectievelijk programmadirecteur en air manager bij de Frans-Duitse cultuurzender Arte, over de kunst van culturele tv maken.

Margot Vanderstraeten

Foto Jimmy Kets

Een openbare cultuurzender van en voor Vlaanderen. Sommigen dromen er allang van. Anderen praatten er recentelijk graag over. Neem algemeen directeur televisie van de VRT, Aimé Van Hecke. Of gedelegeerd bestuurder Tony Mary. Of Vlaams minister van Media, Geert Bourgeois. Je kunt geen interview met hen lezen of de oprichting van een afzonderlijk digitaal cultuurkanaal komt ter sprake. Opgezweept door hun eigen enthousiasme gooien de heren er de vergelijking met Arte achteraan en pleiten ze voor een soort Arte voor de Nederlandse taalgemeenschap. Daarbij vergeten ze echter dat de essentie van Arte precies ligt in de culturele en linguïstische verbroedering van twee verschillende volkeren: een Romaans en een Germaans. Aan de opdracht die inherent is aan het bestaan van Arte gaan ze evenzeer voorbij. Arte heeft als taak - vooralsnog voornamelijk voor een Frans- en/of Duitstalig publiek, en door Franse en Duitse medewerkers - de culturele en linguïstische verscheidenheid van Europa te promoten. Om het met de woorden van programmadirecteur Christoph Hauser te zeggen: "Wij zijn de eerste en enige Europese cultuurzender. Wir wollen Europa eine Seele geben. Europa is onze bestaansreden."

Arte is de Frans-Duitse cultuurzender die dertien jaar geleden, in 1992, voor het eerst in de ether ging. Arte, de Association Relative à la Télévision Européenne, is een kind van de politiek. Het waren wijlen president François Mitterrand en voormalig bondskanselier Helmut Kohl die hun politieke macht bundelden en met een gloednieuwe zender op de proppen kwamen. Een zender die één doelstelling had: via cultuur twee op het eerste gezicht totaal verschillende volkeren dichter bij elkaar brengen. Er was politieke moed voor nodig om dat te doen. En, aldus Hans-Walter Schlie, directeur strategische ontwikkeling van Arte: "Het is aan het grote staatsmanschap van Kohl en Mitterrand dat wij ons bestaan te danken hebben. Vooral Mitterrand had een sterke visie op zijn eigen land en op Europa. Hij beheerste de kunst en het geduld van het langetermijndenken. Hij kon vér zien. De politici van vandaag hebben die kunde of gave niet. Ik ben in Brussel, bij de RTBF, geweest. Ik heb gezien hoe de VRT en RTBF van elkaar gescheiden zijn. Vreemd toch, hoe twee volkeren van een en hetzelfde land naast, ja, tegen elkaar kunnen wonen en toch zo volkomen onverschillig kunnen blijven voor de ander, voor de cultuur van de ander.

"Ik wil me niet uitspreken over de interne politieke gevoeligheden van een land. Maar met die twee gemeenschappen één gemeenschappelijk kanaal opzetten, zou in elk geval van vernieuwing en durf getuigen. Dat is ook precies het grote risico dat Mitterrand en Kohl hebben genomen. Twee rivaliserende culturen en twee taalgemeenschappen in één zender versmelten. Dat zo'n politieke beslissing vandaag niet genomen wordt - niet in België, niet in Zwitserland, dat ook verschillende taalgebieden heeft, niet waar dan ook in Europa - is niet omdat het geld ervoor ontbreekt, wel omdat er een gebrek is aan politieke wil, aan uithoudingsvermogen en aan een Europese visie." En om vast één onduidelijkheid uit de wereld te helpen: Arte kan moeilijk duur genoemd worden. De zender kost per Duitse of Franse huiskamer nog geen halve euro per maand.

De hoofdzetel van Arte streek neer in Straatsburg. Geen vanzelfsprekende keuze, wel een bewuste, politiek-strategische zet. Dit hart van de Elzas weet wat het is om met een eigen identiteit en nationaliteit te worstelen. In de loop van de geschiedenis behoorden de Elzassers het ene jaar tot Duitsland, het volgende tot Frankrijk. In dit grensgebied waren de naoorlogse spanningen, meer dan elders, duidelijk voelbaar. In de gangen van het gloednieuwe gebouw van Arte hoor je medewerkers (370) vandaag nog altijd vertellen over de strijd die ze in de beginjaren van de zender hebben moeten leveren. Want dat het Franse volk opgezadeld werd met een zender "die de taal van Hitler en Goebbels weer tot leven bracht" was een verwijt dat weerklonk van Nantes tot Colmar en van Parijs tot Marseille. Aan de andere kant werd de neus al even vaak opgehaald, "want dat de Duitsers zich de les niet zouden laten spellen door dat arrogante Romaanse volkje", das war ganz klar.

Die gespannen tijden zijn, mede dankzij het politiek gestuurde cultuurbeleid van Kohl en Mitterrand, veranderd. Niet dat het altijd dikke liefde is tussen de twee. Maar de Duitsers en de Fransen hebben elkaar via de uitzendingen van Arte zonder meer beter leren kennen. Er is geen Fransman die nog vreemd opkijkt van een voice-over (een Franse stem over de oorspronkelijk Duitse heen), en er is geen Duitser die bedenkelijk de wenkbrauwen fronst als hij het omgekeerde meemaakt. Want zo werkt de zender: in Duitsland kijk je naar een Duitse versie van een programma dat op datzelfde moment in Frankrijk in Franse versie uitgezonden wordt. Dat kan via ondertiteling zijn, of 'in gedubde' vorm, voice-over, voice-off, enzovoort. Bovendien zendt Arte tot ver buiten Duitsland en Frankrijk en zelfs Europa uit. Ook in Libanon en Marokko rolt hij de huiskamers binnen.

"Plus, en dat is evenmin onbelangrijk, er wordt een verdeelsleutel van de programma's gerespecteerd. Dertig procent is Frans, dertig procent Duits, de overige veertig procent wordt ingevuld door andere Europese landen en door andere werelddelen. "In heel het Westen worden de eenzijdigheid en de commercialisering van televisie aangevallen. Arte blijft van die kritiek gespaard. Duitsland en Frankrijk zijn trots op ons, hun culturele vitrine. Die status verdienen we ook. En die status willen en zullen we behouden?" Een gesprek met Christoph Hauser (D), programmadirecteur, en Henri l'Hostis (F), on air manager, over de kunst van culturele televisie maken.

In Vlaanderen is er bij allerhande beleidsmensen sprake van een eventuele oprichting van een aparte cultuurzender. Arte wordt in die discussie meermaals als voorbeeld aangehaald. Heeft de Vlaamse televisie al contact met u opgenomen? Bijvoorbeeld om uw knowhow in te huren?

Henri L'Hostis: "Neen, het is voor het eerst dat ik van die plannen hoor. En ze verheugen mij, zoals elk initiatief dat aan cultuurpromotie doet mij verheugt. Toch moet ik zeggen dat ik het vreemd vind dat de VRT, voor zover ik weet, nog geen contact met ons heeft opgenomen. Wij hebben de Vlaamse openbare omroep in het verleden herhaaldelijk aangesproken over een eventueel partnership, maar die gesprekken liepen spaak zodra het op 'financiën' aankwam.

"Maar Brussel kennen we goed, de RTBF is onze trouwste en oudste partner. Dat heeft uiteraard met het voordeel van dezelfde taal te maken: onze Franstalige uitzendingen kunnen door de RTBF gemakkelijk overgenomen worden, en bij de Franse cultuur vinden de Walen natuurlijk sneller aansluiting. Maar een partnership is geen strak pak. Wij werken niet alleen samen met landen of gemeenschappen waar Frans en Duits de voertaal zijn. Naast de RTBF in België, de SRG SSR in Zwitserland en de ORF in Oostenrijk, werken wij ook nauw samen met partners als TVE in Spanje, TVP in Polen, YLE in Finland en NPS in Nederland. Ook met de BBC in Groot-Brittannië hebben wij uitwisselings- en samenwerkingsakkoorden, net zoals met SVT in Zweden. Een samenwerking kan veel vormen aannemen en precies dat maakt het interessant.

"Ik kan me moeilijk inbeelden dat de beleidsmensen van Vlaanderen menen dat cultuur vooral voor en van het eigen volk moet zijn. Natuurlijk is de eigen identiteit een belangrijk cultureel goed en natuurlijk kan televisie meehelpen aan de vorming daarvan. Onder andere door kunstenaars en culturele producties van eigen bodem te tonen en te stimuleren. Maar kunst en cultuur beperken tot 'dat wat tussen de eigen grenzen voorhanden is'? Wij vinden dat cultuur juist grensoverschrijdend moet werken. Kwaliteit en diversiteit horen voorop te staan, niet 'nationaliteit'.

"In de missie van onze zender staat trouwens klaar en duidelijk opgetekend "dat het tot onze taak behoort culturele uitzendingen te brengen die het begrip tussen de Europese volkeren ten goede komen en die de Europese volkeren dichter bij elkaar brengen". Dat de VRT denkt aan een eventuele samenwerking met Nederland vind ik al interessanter. Maar ook daarover, over die interculturele Europese samenwerking, heeft de Vlaamse openbare omroep naar ik meen ons advies nog niet ingewonnen. Ik zou over de artistieke en technische invulling van zo'n zender heel wat zinvolle zaken kunnen vertellen.

"Een binationale zender houdt in dat je met de verschillen tussen twee volkeren te maken krijgt, en dat je, vormelijk en inhoudelijk, naar gelijkenissen moet zoeken. We beschikken over alle mogelijk materiaal. Studies, cijfers, evoluties, feitelijke ervaring, noem maar op. In Duitsland gaat prime time bijvoorbeeld in om kwart over acht; in Frankrijk wordt de grootste kijkdichtheid pas vanaf kwart voor negen bereikt. Dat zijn cultuurverschillen die wellicht ook in Nederland en Vlaanderen spelen, en waarmee je in de programmering rekening moet houden.

"Of kijk naar de vormgeving, de aankleding van onze zender. Arte is een Frans-Duitse zender, en dus vind je de kenmerken van beide nationaliteiten in onze aankleding terug. Dat gaat niet in één, twee, drie. Ook hier spelen cultuurverschillen. Zo zijn Duitse kijkers grafischer ingesteld dan Fransen, die dan weer van meer en tragere omhalen houden. In de stemmen van de presentatoren/trices schuilt ook een wezenlijk verschil. Franse kijkers houden bijvoorbeeld van een sensuele, wat hoge vrouwenstem. Duitsers willen ook die zwoelheid, maar een presentatrice met een stemgeluid dat even hoog klinkt als dat van haar Franse collega zou door Duitsland nooit au sérieux genomen worden.

"Nog een voorbeeld. Fransen kunnen alleen een Brits accent in hun taal verdragen. Ik bedoel: een Jane Birkin die Frans spreekt, vinden ze uiterst charmant. Maar o wee als er een ander buitenlands accent door hun taal klinkt, dan krullen hun tenen van ergernis en kan de zapper niet snel genoeg zijn. Op dat vlak zijn Duitsers verdraagzamer. Zij vinden elk vreemd accent dat door hun taal weerklinkt charmant. Ook puur technisch hebben we een onschatbare knowhow in huis. Wij hebben, noodgedwongen, omdat wij de pioniers waren, onder meer onze eigen technische taal ontwikkeld, en onze eigen Europese normen aangemaakt."

Maar het is natuurlijk niet hetzelfde: een eigen nationaal, nu ja, Vlaams cultuurkanaal oprichten of je vervoegen bij een bestaande Europese cultuurzender...

Henri L'Hostis: "Stel dat de VRT onze partner wordt. Dan zou dat betekenen dat wij hen als producent ook opdrachten zouden kunnen geven, dat we coproducties maken. Samen reportages maken over, bijvoorbeeld, de boeiende Antwerpse modewereld of over Belgische bieren. Plus, en dat is erg belangrijk, dat zou inhouden dat deze Vlaamse culturele rijkdom in honderdduizenden huiskamers, verspreid over heel Europa, gesmaakt zou worden. Dát is voor mij de essentie van culturele promotie en van cultuurpolitiek. Dát is verrijking. Ook letterlijk, want heel wat kijkers zullen geboeid raken door wat ze zien. In samenwerking met de RTBF hebben we trouwens al heel wat succesvolle programma's en thema-avonden uitgezonden: over Jacques Brel bijvoorbeeld, over Kuifje ook. Maar wat ik niet zo goed begrijp: als de VRT geld veil heeft voor een derde zender hoe komt het dan dat ze nooit geld hadden om met ons in zee te gaan? Wij staan ervoor open."

Arte is een cultuurzender. Mogen wij ervan uitgaan dat jullie de juiste definitie van 'cultuur' en 'cultuurzender' kennen?

Christoph Hauser: "Een cultuurzender ontstaat niet uit het niets. Arte heeft een zoektocht afgelegd en die is nog altijd niet afgelopen. Wij weten erg goed wat we willen, maar we houden niet op te evolueren. Ook dat is cultuur. Openstaan voor nieuwigheden. Het heeft geen zin om gedane zaken te herhalen. Wij zijn opinionleaders, de televisiepioniers en -avonturiers van cultureel Europa. Wij moeten wegen blijven effenen. Het is niet omdat wij de eerste zender waren die de films (én dus de kwaliteit) van Lars von Trier hebben binnengehaald dat we bij die verwezenlijking tevreden achterover moeten leunen. En het is ook niet omdat een andere zender, door bijvoorbeeld onze thema-avonden te imiteren of over te nemen, meteen ook een volwaardig cultuurkanaal wordt. Zo werkt het niet.

"Cultuurtelevisie maken betekent dat je constant nieuwe, hedendaagse en kwaliteitsvolle producties moet opsporen en het maken ervan moet stimuleren. Vernieuwing is ons sleutelwoord. Twee weken geleden heeft de Amerikaanse documentaire Why We Fight, een coproductie van BBC, Arte en het Amerikaanse Charlotte Street Films, nog de (Amerikaanse) Sundance Award van de beste, onafhankelijke film gekregen. Dit is wat wij cultuur noemen: inhoudelijk spannende kwaliteit maken en aanbieden. En spanning krijg je pas door via de ander naar jezelf te kijken. Ik bedoel: naar mezelf in de spiegel kijken, vind ik geen spannende belevenis. Naar anderen kijken en via hen facetten van mezelf weerspiegeld zien, dat noem ik spannend.

"Door gestaag kwaliteit te bieden, win je aan vertrouwen, bij de bestaande kijkers en bij een nieuw publiek, nationaal en internationaal. In de promotie van cultuur mag je niet bang zijn om je eigen grenzen te overschrijden. Integendeel. Je moet je perspectief vergroten. Weg van de eigen tuin en de kerktoren. Kijk naar de wereld, kijk naar Europa. En dan niet alleen het Europa van de politieke instellingen. Naast een monetair en een economisch Europa leeft er een cultureel Europa. Dat noem ik de ziel van Europa en die willen wij aanreiken. Door gemeenschappelijke onderwerpen aan te kaarten. Door het Europese gemeengoed bloot te leggen. Door bruggen te slaan. Want wilt u niet weten hoe andere Europese landen, net als het uwe, vechten voor het behoud van hun sociale zekerheid? Bent u niet nieuwsgierig naar films uit Scandinavië of Polen? De belichting van dat Europees patrimonium zorgt voor sociale cohesie en voor cement tussen de verschillende bevolkingsgroepen. Cultuur opent de ogen. Maar dat openen gebeurt niet van de ene dag op de andere. Het is een proces dat jaren en jaren duurt."

Henri L'Hostis: "In de ruime betekenis van het woord omvat cultuur alles wat de mens maakt en alles waar hij mee bezig is en dat zowel op materieel als op immaterieel vlak. De visie van Arte sluit op die interpretatie aan. Cultuur, dat is een ongeremde nieuwsgierigheid. Cultuur is voor ons ook de weerspiegeling van een open geest. Een zender moet openstaan voor de diversiteit van de wereld. De begrippen 'kunst en cultuur' worden trouwens veel te gemakkelijk in één adem genoemd. De twee termen horen niet per definitie samen. Alles wat kunst heet, mag dan wel uit cultuur geboren zijn, maar niet alles wat cultuur is, is kunst.

"Ik bedoel: navelpiercings zijn een gegeven binnen de jongerencultuur, maar de meeste navelpiercings die ik ken, hebben niets met kunst te maken. Of neem televisie. Onze cultuur is er in die mate van doordrenkt dat we ons geen westerse samenleving zonder televisie kunnen voorstellen. Televisie maakt, in de brede zin van het woord, dus evengoed deel uit van onze cultuur. Terwijl diezelfde televisie dan weer niet toestaat dat eender welke cultuuruiting in beeld komt.

"Zo is en blijft het bijzonder moeilijk om jazz op het scherm te brengen. We hebben het heel vaak geprobeerd, maar het werkt niet. Er gaat sfeer verloren. Concerten zitten dan ook niet meer in de programmering. Wel presenteren we uitgebreid de jazzagenda, maar het liefst zouden we meer doen. Soms moet er meer tijd over gaan. Moet de cultuuruiting zelf een andere gedaante aannemen. Zo hebben we al theatervoorstellingen uitgezonden die speciaal voor de televisie werden gemaakt, met een mise-en-scène, op maat van de televisie gesneden. De technologie van de televisie staat niet stil, maar de makers van cultuur en ook cultuur zelf staan niet stil."

'Kwaliteit en kwantiteit gaan niet samen' en 'cultuur verdraagt geen massamedium' zijn veel gemaakte opmerkingen. Als ze kloppen, houdt dat in dat het begrip 'cultuurzender' een contradictio in terminis is. Of is een massamedium dat bestemd is voor een 'select publiek' geen massamedium meer, maar een elitaire zender?

Henri L'Hostis: "Arte maakt geen verschil tussen hoge en lage cultuur. Cultuur is voor ons, zoals gezegd, de nieuwsgierigheid naar het leven. Die nieuwsgierigheid kun je bezwaarlijk elitair vinden. Maar ik begrijp uw vraag. Cultuur krijgt in vele hoofden nog altijd het predikaat 'saai' opgeplakt. Van het woord alleen al schrikken heel wat mensen terug. Tegen het vooroordeel dat cultuur saai is en niet plezierig kan zijn, vechten wij elke dag. En we winnen ook elke dag.

"Neem het programma Les grands duels du sport, waarin we elke week op informatieve wijze één groot sportduel belichten, van boksen tot wielrennen, voetballen en noem maar op. Mensen die in eerste instantie terughoudend zijn voor onze 'culturele' programma's zijn stomverbaasd als ze de uitzending zien en tot de conclusie komen dat 'cultuur' wel degelijk breed en plezierig kan zijn. En wij zijn trots als wij met een goed programma een groot publiek hebben bereikt. Het is toch onzin om te denken dat iets wat goed is vooral niet bij te veel mensen mag aanslaan, en dat kwantiteit per definitie vermindering van kwaliteit inhoudt. Ik geef onze thema-avonden als illustratie. Zijn onze uitzendingen over het leven van Freud (over zijn werk, zijn relaties, zijn privé-leven...) minder goed als ze miljoenen kijkers intrigeren dan als er maar honderdduizend mensen voor de buis zitten?

"Weet u, marketeers duwen zenders en publiek maar al te graag in niches. Ik vind het ontstaan van al die themazenders een gevaarlijke tendens. Je mag mensen en zenders niet in getto's stoppen. U houdt van pop, dus u kijkt naar een muziekzender. U vindt koken prettig, wel dan zapt u naar het kookkanaal. Tussen de twaalf en achttien? Daar hebben we een jongerenzender voor. Bejaard, welgesteld en nog actief? Ook voor u heeft de televisie heel wat fraais in petto. Vrouw en vrij? U hebt maar te kiezen. Al die themazenders vergroten de sociale kloven tussen de mensen. In plaats van verschillende groepen (leeftijd, interesses, sekse...) dichter bij elkaar te brengen, worden ze verder uit elkaar gedreven.

"En neen, Arte is geen nichezender. Wij proberen juist bruggen te slaan. Via een product dat niet altijd gemakkelijk is, toegegeven. Maar wij vervullen een politieke missie die letterlijk in onze statuten vastligt: we moeten verscheidene volkeren bij elkaar brengen. Ik ben trouwens optimistisch over deze gang van zaken. Ik heb onlangs nog een recente marketingstudie uit de Verenigde Staten gelezen. Daar komen de kijkers terug op die hokjesverdeling. Ze hebben genoeg van al die nichezenders en verlangen weer naar een goede, algemene zender. Ik ben ervan overtuigd dat de toekomst inderdaad bij goede, algemene kanalen ligt."

U spreekt van de verscheidenheid van de Europese culturen en van uw opdracht die diversiteit een podium te geven. Gaat in die missie ook enig anti-amerikanisme of anti-angelsaksisme schuil?

Christoph Hauser: "Maar neen, daar zijn we niet mee bezig. Wij vertrekken vanuit de rijkdom van de verscheidenheid. Europa heeft op dat vlak ontzettend veel en ontzettend veel goeds te bieden. Maar als iets goed is, en het is Brits of Amerikaans, dan zal niets ons ervan weerhouden om het niet op de programmering te zetten. Neem humor. Het lukt ons niet om een gemeenschappelijke humor van Duitsers en Fransen te vinden. Humor is een heel moeilijk gegeven. Behalve als het om Britse humor gaat: die wordt in heel Europa gesmaakt, van Monty Python tot Absolutely Fabulous.

"Kwaliteit is onze drijfveer. Daarom brengen wij bijvoorbeeld ook auteurfilms, en staat Alfred Hitchcock helemaal bovenaan onze lijst. Dat kan vanzelfsprekend lijken, maar dat is het niet. Geen enkele andere Europese zender durft nog uit te pakken met auteurfilms, van Hitchcock of van een andere filmmaker. Omdat dat 'niet genoeg zou aanslaan'. Niet hip en niet snel genoeg zou zijn. Wij nemen dat risico wel. Omdat Hitchkock een meester was. Omdat wij van meesters houden. En omdat voor ons de kwaliteit en niet de nationaliteit telt."

www.arte-tv.com

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234