Zaterdag 16/01/2021

Art Spiegelman

'Niets gaat minder lang mee dan boze tekeningen over de president, maar ik heb nu tenminste mijn eigen internationale 'coalition of the willing' om ze te publiceren'

Striptekenaar uit de schaduw van twee rampen

Angoulême

Van onze verslaggever

Kris Jacobs

Op het festival van Angoulême was er één opmerkelijke gast voor wie zelfs hoog bezoek uit Parijs naar de stripstad afzakte. De New Yorker Art Spiegelman (°1948) werd wereldberoemd door Maus. Die strip vertelde met muizen en katten als joden en nazi's het relaas van zijn ouders, twee overlevenden van Auschwitz. Onlangs liet Spiegelman opnieuw van zich spreken met In de schaduw van geen torens, over 9/11. In Angoulême kreeg hij vorige week donderdag, niet toevallig zestig jaar na de bevrijding van het nazi-vernietigingskamp, de medaille van Chevalier des Arts et Lettres uit handen van Frans cultuurminister Donnedieu de Vabres. "In Amerika hebben we geen minister van Cultuur, maar eentje van Oorlog", grapte hij de dag nadien voor een publiek dat ieder woord van hem verslond.

De Fransen houden van Spiegelman, zoveel is duidelijk, want is hij niet een van de meest vooraanstaande vertegenwoordigers van dat medium dat onze zuiderburen zo graag de negende kunst noemen? Bovendien is hij een getalenteerde causeur die met zijn nonchalance, humor en onafscheidelijke sigarettenrook je onmiddellijk voor hem wint. Vrijdag hing iedereen die een plaatsje had kunnen bemachtigen voor de rencontre internationale aan zijn lippen. "Nee, serieus, we hebben wel een minister van Cultuur, maar strips, comics, worden niet als cultuur beschouwd. En als het in de VS nog erger wordt, kan ik hier tenminste zonder papieren binnen, toch?"

In de jaren negentig, na de voltooiing van Maus, bleef het lang behoorlijk stil rond Spiegelman. Een trauma waar hij deze keer zelf getuige van was, bevrijdde hem van die artist's block: 11 september gebeurde haast bij hem om de hoek. "Ik stond tussen de puinhopen met mijn vrouw op zoek naar mijn dochter, die er vlakbij school liep, terwijl mensen uit gebouwen vielen. Ik moest na die ramp mijn handen bezighouden. Ik was er behoorlijk van overtuigd dat de wereld binnenkort zou vergaan, letterlijk, niet als een metafoor. In de schaduw van geen torens bevrijdde me van het probleem wat ik na Maus moest doen. Ik ben nu weer behoorlijk enthousiast over strips maken."

Spiegelmans belangrijkste oeuvre steunt zo ongewild op twee rampen, de shoah en 9/11, maar parallellen ziet hij zelf niet. "Ten eerste ben ik geboren na de oorlog. Ik had Auschwitz nooit gezien voor ik ernaartoe trok voor research over het leven van mijn ouders. Daarentegen woonde ik vijf of zes blokken van de twin towers. Als ik onlangs die tsoenami van dichtbij had meegemaakt - en overleefd - had dat ongetwijfeld ook het einde van de wereld voor mij betekend. De wereld is altijd ergens voor iemand aan het eindigen."

In de schaduw van geen torens wekt brokstukken van oude krantenstrips tot leven. "Gasten zoals Winsor McKay maakten die niet met de verwachting dat ze honderd jaar later gevierd zouden worden. Je las ze en je draaide er vis in. Na een ramp als 9/11 keer je terug naar de dingen waar je van houdt. Bij mij waren dat die oude strips."

Die liefde heeft hij ondertussen ook teruggezien bij zijn eigen kinderen. "Als vader zag ik hoe kinderen, niet alleen die van mij, ook hun vriendjes, door mijn stripcollectie kapot te maken leerden lezen. Maar strips voor kinderen bestonden enkele jaren geleden nauwelijks in de VS. Ik vond dat ik voor wat die strips aan mijn kinderen gaven een wederdienst moest doen. We begonnen dus aan Little Lit, totnogtoe drie boeken met strips voor kinderen met de beste tekenaars die we konden vinden. Anders zullen er in de toekomst geen volwassen striplezers meer zijn, of misschien zelfs geen lezers meer."

Deels wijt hij dat "aan decennia van compleet ondermaats onderwijs". "Het resultaat is nu een tweede ambtstermijn voor Bush. En als mensen niet kunnen lezen, zou het de volgende keer wel eens Jeb Bush kunnen zijn, en god weet welke Bush daarna. Als je die dynastie omver wilt werpen, heb je mensen nodig die leren hoe ze moeten lezen, en zeker iets anders dan de bijbel."

Spiegelman corrigeert zichzelf als hij het over president Bush heeft: "Bush-bende, want Bush zelf bestaat nauwelijks." Door zijn virulente kritiek is men de tekenaar in Europa gaan zien "als een magerder, neurotische versie van Michael Moore", zo beweert hij zelf. "Moore heet nog 'zwart-witter' te zijn dan ikzelf (lacht), maar hij heeft belangrijk werk verricht. Soms was Fahrenheit 9/11 overduidelijk manipulatief, maar er zaten ook dingen in die je in de VS voordien nauwelijks kon zien, zoals het protest over de presidentsverkiezingen in het Huis van Afgevaardigden in 2000. Ik kijk behoorlijk veel naar het nieuws, en dat had ik nog nooit gezien."

De herverkiezing van Bush jr. heeft volgens Spiegelman "iedereen in mijn uithoek van de VS aan de pillen gebracht voor nog eens vier jaar". Zelf weet hij zijn uitlaatklep nu liggen. "Van tijd tot tijd, als ik het weer eens niet meer kan aanzien, zal ik pagina's blijven maken die je van je stuk moeten brengen over wat er over de plas gebeurt. Niets gaat minder lang mee, met de mogelijke uitzondering van yoghurt, dan boze tekeningen over de president, maar ik weet dat ik af en toe moet ontploffen om het uit mijn systeem te krijgen. Voor publicatie van die strips kan ik nu tenminste terugvallen op een internationale coalition of the willing (grijnst): Amerikaanse bladen, Courrier International, Die Zeit... En er komt een nieuwe dikke strip, ooit toch.

"Ik ging Breakdowns, een oude comic van mij, heruitgeven. Toen groeide het idee voor een strip over waarom ik in de eerste plaats tekenaar ben geworden, over wat ik meemaakte in San Francisco in de sixties. Ik werk nu eenmaal langzaam, dus daar ben ik de komende jaren wel zoet mee."

Strip is ondertussen, mede door zijn toedoen, een veel gerespecteerder medium, maar dat was volgens Spiegelman broodnodig. "Er moest een soort faustiaanse deal gesloten worden om te overleven. De strip moest banden smeden met het academische leven, boekwinkels, de museumcultuur... Natuurlijk leidt dat ook tot pretentieus werk, maar je moet daar immer tegen vechten. Elke grote tekenaar die ik bewonder, heeft een nieuwe manier gevonden om woorden en tekeningen samen te brengen. Misschien heeft Robert Crumb dus wel iets gemeen met Chris Ware, maar dat zal dus heel weinig zijn. En Ware lijkt dan weer hoegenaamd niet op Jacques Tardi."

Spiegelman houdt niet van superhelden, het merendeel van de Europese hedendaagse avonturenstrips of het bandwerk van veel manga, en steekt dat ook niet onder stoelen of banken. Zijn eigen roots liggen in de undergroundstrip van de jaren zeventig, die hij nog altijd als een breuk ziet. "Voor de eerste keer dienden strips geen ander doel, amusement, escapisme..." Maar la bd pour la bd kan niet zonder inpakpapier. "Je hebt een pak stront nodig om een paar bloempjes te doen bloeien", grapt hij. "Er zal altijd plek zijn voor humorstrips, avonturenstrips en de manga, en dat vind ik ook fantastisch."

Maus is het Nederlands verschenen bij Oog&Blik, net als het eerste Little Lit-volume. In de schaduw van geen torens is vertaald door Casterman. Binnen enkele maanden verschijnt ook Kus uit New York (Atlas/Oog&Blik), een collectie covers die Spiegelman voor The New Yorker maakte.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234