Woensdag 20/10/2021

Arm Venezuela draagt Chávez op handen

Hoewel oppositieleider Manuel Rosales nu al victorie kraait, geven de zeldzame onafhankelijke peilingen in Venezuela president Chávez nog maar eens de overwinning. Wat is het geheim van zijn recept? En is het een goed recept?

Door Lode Delputte

Caracas l Boegbeeld voor de enen, boeman voor de anderen. Acht jaar na zijn eerste verkiezing blijft Venezuela diep verdeeld over Hugo Chávez en diens Bolivariaanse Revolutie.

Een vleugje militarisme, evenveel nationalisme, een gepeperd betoog in een andersglobaal jasje, een paar ingrediënten uit de participatieve democratie, verkiezingen om het geheel te legitimeren en te bekronen: ziedaar het project van Hugo Chávez. Een populair project, zeker, want een groot deel van 's lands verpauperde massa's draagt zijn comandante op handen, koestert een bijna Messiaanse band met hem en aanziet hem als een Zuid-Amerikaanse Robin Hood.

Chávez' project wil het socialisme van de 21ste eeuw belichamen, maar roept in stijl en vertoog bijwijlen de jaren zeventig op, toen in de meeste landen van Latijns-Amerika van democratisering nog geen sprake was, en het subcontinent synoniem was met rechtse en linkse autoritaire systemen en dictaturen.

Met dat verschil dat Chávez' opkomst in grote lijnen volgens de democratische spelregels verlopen is. In grote lijnen, want Chávez bekende zich pas tot de electorale democratie nadat hij veertien jaar geleden met een putsch, nog zo'n klassiek Latijns-Amerikaans recept, aan de macht was proberen komen, tevergeefs.

Zoals echter met zoveel putschisten het geval is, kwam ook Hugo Chávez makkelijk weg. Meer nog, zijn wapenfeit rolde de rode loper voor hem uit. Heel Venezuela kende plots de mesties met de obligate baret.

Veel Venezolanen uit de midden- en hogere klassen zeggen dat Chávez een caudillo is, ze vergelijken hem met wijlen de Argentijnse sterke man Juan Perón en beschuldigen hem van politiek avonturisme. Ze vergeten echter dat hij groot is kunnen worden op de puinen van het oude puntofijismo-systeem. Binnen dat bestel oefenden een christen- en een sociaaldemocratische partij (respectievelijk Copei en AD) afwisselend de macht uit - of deelden ze haar - zonder het politieke landschap voor nieuwkomers open te stellen.

Sinds de jaren tachtig hadden corruptie, wanbestuur, zelfverrijking en elitaire vriendjespolitiek de oude vertrouwde democratie op de helling gezet. Tien jaar later deden liberaliseringen, privatiseringen en andere neoliberale handigheden de rest. Massale verarming in een land dat zichzelf, dankzij het oliemanna, zo rijk als Croesus wist - voor Hugo Chávez lag de macht grijpensklaar.

Het zou een kwestie van tijd worden voor de Revolución Bolivariana - genoemd naar de nu eens door links, dan weer door rechts opgeëiste vrijheidsheld Simon Bolívar - haar bepaald ideologische stempel op de samenleving zou gaan drukken. Venezuela ahora es de todos, heette de nieuwe leuze. "Nu ('anders dan vroeger') is Venezuela van allen ('en niet meer van een paar enkelingen')." Grosso modo wordt 's lands politieke conflict sinds Hugo Chávez nadrukkelijk, veel meer dan voorheen, langs klasselijnen gevoerd, ook al zijn zeker niet alle armen Chávezaanhangers.

In het buitenland gingen sympathisanten Chávez intussen verdedigen met de slogan 'handen af van Venezuela'. Sinds de anti-chavistische couppoging van april 2002 zijn noch de Venezolaanse oppositie noch de VS erin geslaagd zich van het stigma te ontdoen waarmee de staatsgreep hen onvermijdelijk belastte. Hugo Chávez kwam stukken sterker uit de strijd.

Intussen staat de ex-paracommando al acht jaar aan het roer, is hij een icoon voor anti-imperialisten wereldwijd, is de olieprijs van 9 dollar per vat naar 65 geklommen en is het Venezolaanse bestel van kop tot teen hertimmerd.

In 1999 herschreven Chávez' aanhangers de grondwet, in uitvoering waarvan de Senaat en dus het tweekamersysteem afgeschaft werden. Vervolgens bereikte Chávez dat de assemblee belangrijke regeringsbeslissingen voortaan niet langer bij tweederde maar bij eenvoudige meerderheid kon goedkeuren. Zo kon het Hooggerechtshof van 20 tot 32 rechters worden uitgebreid, met keurige revolucionarios (zo noemen de sympathisanten van Chávez' Beweging voor de Vijfde Republiek (MVR) zichzelf) op de nieuw te bekleden functies.

Chávez heeft de volstrekte controle verworven over alle instellingen die zijn macht mogelijkerwijs ter discussie kunnen stellen. Het Congres werd een groot deel van de controle over militaire aangelegenheden afgenomen, onbetrouwbare generaals werden vervangen door loyalisten pur sang. In 2004 begon Chávez, onder het mom van de dreiging uit Washington, een volksleger op de been te brengen waarvan hij het aantal manschappen naar de twee miljoen hoopt op te trekken. Over Chávez' massale wapenaankopen is de voorbije jaren heel wat stof opgewaaid.

Ten slotte controleert de president inmiddels ook zijn belangrijkste bron van inkomsten, de staatsoliemaatschappij PDVSA, waarvan koepel en basis na de grote staking van 2004 gezuiverd werden van tegenstanders. Ook in de Nationale Electorale Raad, een orgaan dat zichzelf onafhankelijk noemt, beschikt Chávez over genoeg gewicht om er het laatste woord te hebben.

"Chávez heeft het verschil opgeheven tussen zichzelf, de staat en de regering", schrijft The Economist. "Venezuela oogt zo goed als democratisch, maar als het over de controle over de presidentiële macht gaat, ziet het plaatje er donkerder uit", meent Venezuelaspecialist Javier Corrales in Foreign Policy.

"Chávez zal zijn project voortzetten om de maatschappij via een soort totalitarisme onder zijn controle te zetten", oppert de linkse Venezolaanse opposant en journalist Teodoro Petkoff. "Chávez heeft de impuls gegeven voor een vreedzame en democratische revolutie die de propagandisten van de globalisering angst aanjaagt", oppert Ignacio Ramonet in Le Monde Diplomatique, dat het nadrukkelijk voor de Venezolaanse leider opneemt.

Over de aard van Chávez' regime, balancerend op de rand van basisdemocratie en modieus autoritarisme, zonder de klassieke politieke partijen als bemiddelende instanties, zijn liters inkt gevloeid en wordt gretig gepolemiseerd. Toch is iedereen het erover eens dat, met de hulp van het oliegeld en de assistentie van dokters uit het bevriende Cuba, Chávez zeer vernieuwende sociale programma's heeft opgezet in sloppenwijken die zowel staat als privésector onder het ancien régime compleet verwaarloosd hadden.

Met economische groeicijfers van 9 tot 10 procent hebben intussen ook de midden- en hogere klassen allesbehalve te klagen. Meer nog, zelden eerder hadden de Venezolanen zoveel geld te besteden voor kerstinkopen als dit jaar. Alleen leeft de vrees dat het oliegeld ook deze keer opnieuw door ramen en deuren wordt gegooid, veeleer dan nuttig geïnvesteerd met het oog op de toekomst.

Alles wijst er intussen op dat Chávez' hoogstwaarschijnlijke verkiezing van morgen de laatste niet zal zijn, al mogen presidenten maximaal twee ambtstermijnen aanblijven.

Donderdag nog herhaalde Chávez zijn voornemen om in 2010 een referendum te houden. Daarna zou de grondwet zo gewijzigd moeten worden dat hij zich onbeperkt kan laten herkiezen. "In Venezuela is immers geen plaats voor een ander project dan de Bolivariaanse Revolutie", riep hij zijn aanhang deze week nog toe.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234