Woensdag 16/06/2021

April 1975

April is de heetste maand in Cambodja, net voor het regenseizoen

Zondag 17 april: in slaap gevallen tijdens de tv-uitzending van de enige Nederlandse wielerklassieker. In plaats van mistige beelden van wielrenners zie ik revolutionaire fanatici in zwarte uniformen. Ze behaalden de overwinning, op de dag die ze vervolgens graag omschreven als de glorieuze 17de april, nu dertig jaar geleden.

In 1975 werd de Amstel Gold Race gereden op 19 maart en gewonnen door Eddy Merckx. Alles leek toen nog zoals ik het altijd had geweten. Drie maanden later verloor Merckx de Ronde van Frankrijk van Bernard Thévenet. In 1975 leek de wereld opeens niet meer de oude. Ik was veertien geworden eind april.

Een ongemene maand, april 1975. Maar liefst zeven dagen viel er sneeuw. Snow in April. Volgens de website www.meteo.be lag er op 5 april 55 centimeter sneeuw in Botrange. Dat is opmerkelijk veel voor april. Een sneeuwmaand, terwijl de afgelopen meteorologische winter er een was met de minste sneeuw van de eeuw. En eind juli, na Merckx' nederlaag in de Tour, begon een wekenlange hittegolf die onze contreien danig in de ban hield.

In andere delen van de wereld gloorde de revolutie. De Portugese kolonies werden, profiterend van de naweeën van de Anjerrevolutie, onafhankelijk: Mozambique in juni 1975 en vervolgens ook Angola en de Kaapverdische eilanden. In de drie jonge republieken kwamen de revolutionaire bevrijdingsbewegingen aan de macht. Het tijdperk van het communisme onder de palmbomen was aangebroken. Zo ook in Zuidoost-Azië: de oude regimes in Cambodja, Vietnam en Laos vielen in 1975 als dominostenen.

Cruel Avril, zo titelde de Franse Vietnam-correspondent Olivier Todd zijn boek over de val van Saigon, dat hij begon met het bekende citaat van T.S. Eliot: "April is de wreedste maand." Al eeuwenlang vinden in Vietnam de beslissende gevechten plaats voor het regenseizoen begint, schreef Todd. Maar in 1975 gingen de Amerikaanse inlichtingendiensten ervan uit dat Saigon dat jaar niet zou vallen. Op 30 april veroverde het Noord-Vietnamese leger, geholpen door de Vietcong, de Zuid-Vietnamese hoofdstad Saigon, waarmee de door Ho Chi Minh gedroomde hereniging eindelijk een feit was. (Het was een woensdag, 30 april 1975. Die middag speelden we met de voetbalploeg van het college de halve finale van de provinciale Kardinaalsbeker. Ik was kapitein en het plein lag er drassig bij. We verloren met strafschoppen, ik schoot de laatste en beslissende penalty hoog over.)

Dertien dagen eerder, op 17 april, hadden de Cambodjaanse communisten de overwinning behaald. Die dag schreef in Vlaanderen de linksgezinde schrijver Jan Emiel Daele in zijn dagboek: "Hoorde vanmorgen op de radio dat Phnom Penh gevallen is, bevrijd door de Rode Khmer. Ik voelde me koud worden van tevredenheid, het brandde achter mijn ogen, hartenklop en opwinding in mijn keel."

April is de heetste maand in Cambodja, net voor het regenseizoen. Vrijwel meteen nadat ze als overwinnaars waren begroet, begonnen de Khmers Rouges manu militari de stad te ontruimen. De exodus uit Phnom Penh, met een oorlogspopulatie van meer dan twee miljoen mensen, duurde dagen. Zieken, ouderen en zwakkeren sjokten onder een bloedhete zon naar de uitputting.

"Dat het communisme moge zegevieren. Wat verwoest moet worden, moet verwoest worden", zo schreef de linksgezinde Daele op 17 april nog in zijn dagboek (geciteerd in De voorwerpen van Julien Weverbergh). De laatste zin refereert aan de West-Duitse terreurgroep Baader-Meinhof, waarvan de tweede generatie in 1975 actief was. Op 24 april blies een RAF-commando in Stockholm de West-Duitse ambassade op om de vrijlating van hun leiders af te dwingen. Een aanslag met meerdere doden en als resultaat dat het gevangenisregime van Baader, Meinhof, Raspe en Enslin nog verstrakt werd. Ze zouden in de daaropvolgende jaren zelfmoord plegen. (Ook Jan Emiel Daele doodde in 1978 zichzelf, nadat hij eerst zijn vrouw had doodgeschoten.)

Met zijn sympathie voor Rode Khmers was Daele geen uitzondering: de solidariteit met de revolutionaire guerrillabewegingen was groot bij de linkse intelligentsia. De Engelse dichter en oorlogscorrespondent James Fenton schreef in zijn boek In het Verre Oosten: "Ik bewonderde de Vietcong en zodoende ook de Rode Khmer." Die sympathie was te begrijpen, alleen door de hoeveelheid bommen die Amerika op Cambodja gooide. De beat-dichter Allen Ginsberg schreef bijvoorbeeld in 1970 'Cambodia Blues', dat begon met: "When I woke up this morning, Cambodia was bombed again", en waarin hij ook de statistieken over slachtoffers en bommentonnages vermeldde. Pas naderhand beseften correspondenten als Fenton ter plaatse de ware aard van de Cambodjaanse communisten en hun haat tegen hun Vietnamese 'brothers-in-arms'. Dat de Rode Khmers eerder dan hun gehate bondgenoten de overwinning behaalden, stemde hun leiders zowat euforisch. De Cambodjaanse revolutie was zonder twijfel de puurste van allemaal, zo zou Pol Pot blijven herhalen tijdens zijn schrikbewind dat bijna vier jaar duurde.

Al kort na 17 april kwamen de eerste berichten over systematische slachtingen. Die werden door linkse journalisten aanvankelijk niet geloofd en afgedaan als antirevolutionaire propaganda. Pas later drong de waarheid door. Over het precieze aantal slachtoffers is nog altijd discussie.

Na de ontnuchtering schreef de Nederlander J.P. Guépin een provocerend gedicht, 'De verloedering van links', waarvan een strofe luidt: "Phnom Penh, de twee miljoen, naar 't platteland of dood,/ Saigon, de lichten uit, bekeerd, geëxecuteerd,/ heb ik dat soms begeerd, daarvoor gecollecteerd?"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234