Donderdag 26/11/2020

Antwerpse volkszanger en kunstenaar Wannes Van de Velde overleden op 71-jarige leeftijd

De stem van 't Stad zwijgt voorgoed

Wannes Van de Velde was de pionier van het volkslied. Hij was zanger, muzikant, schilder, theaterman, dichter en schrijver. Antwerps en universeel. Maar misschien in de eerste plaats een kwetsbaar, geëngageerd en zeer authentiek mens. Een rebels humanist. Hij overleed maandag op 71-jarige leeftijd in Antwerpen aan een jaren aanslepende vorm van lymfatische leukemie.

door Eric Rinckhout

Antwerpen en de Tweede Wereldoorlog. Het zijn twee rode draden die onontwarbaar verbonden zijn in leven en werk van Wannes Van de Velde. Zijn geboortestad Antwerpen leverde hem zijn dialect. Het was de stad die hij liefhad maar die hij ook vaak bekritiseerde als het nieuwe Carthago. "Antwerpen is altijd een geldstad geweest." Over Antwerpen schreef hij zijn eerste spotliederen, want hij was ontzet over de sloopwoede van de jaren zestig.

Ook in Antwerpen had hij de oorlog aan den lijve ondervonden: als kind van zeven was hij bijna omgekomen bij de inslag van een V1-bom. "Ik raak niet van dat verleden en van de oorlog af. Dat blijft smeulen", zei hij eind 2006 in een interview met De Morgen. "Ik draag geschiedenis mee. Mijn generatie heeft Breendonk gekend, heeft beseft dat dat de extreem rechtsen waren en dat hun volgelingen de mannen zijn die het nu in Vlaanderen goed doen. En dan doe je het in je broek, hè."

Charlatans

Wannes Van de Velde werd op 29 april 1937 in hartje Antwerpen geboren als Willy Van de Velde. Hij groeide op in de Zirkstraat, vlak bij het Vleeshuis, tussen Schelde en hoerenbuurt. De schipperskroegen, de latere jazzcafés, de weidsheid van de rivier en het kosmopolitische karakter van de haven, die toen pal in de oude stad lag, hebben allemaal een stempel op hem gedrukt. Voeg daarbij het gezin waarin Willy geboren werd. Zijn vader was arbeider bij de Ford Motor Company en was ook een goede zanger, "een volkszanger", zei Wannes zelf in 2003 in De Morgen. "Hij zong levende volksliederen, hoewel het woord 'volkslied' bij ons nooit viel, want wij hadden niks te maken met het 'Vlaams' of met de romantische verheerlijking van het oudere Vlaamse volkslied. Ik spreek nu over de jaren dertig, de periode van de opkomst van het VNV en Rex. Het Vlaams volkslied is destijds verketterd vanwege de recuperatie door extreem rechts."

Van de Velde studeerde in de jaren vijftig aan de Antwerpse Academie voor Schone Kunsten en debuteerde als schilder met monochrome, avant-gardistische schilderijen. Maar al gauw keerde hij zich van de kunstwereld af. Hij kon zich moeilijk verzoenen met de commercialisering van de kunst. Een aantal Zero-kunstenaars, zoals Fontana, die met een mes kerven in een doek aanbracht, vond hij 'charlatans'. Toch is Wannes altijd blijven schilderen, ergens op de grens van abstractie en figuratie. Eind 2006 toonde hij nog zijn bedrieglijk eenvoudige aquarellen, waarin water en landschappen, de Schelde, de haven en de polders een cruciale rol speelden.

In de jaren vijftig speelde hij onder de naam Wim Van de Velde saxofoon in de jazzkroegen van de Stadswaag. Maar hij vond dat hij niet goed genoeg was. Nog tijdens zijn academiejaren leerde hij de flamenco kennen. "Ja, je hoorde dat toen op de radio." Hij werd er diep door geraakt. Later zou hij woorden als "mysterieus" en "demonisch" in de mond nemen om flamenco te omschrijven. Hij leerde flamencogitaar spelen bij de in Antwerpen aangespoelde Spaanse meester Sábas, gaf later zelf les en begeleidde de flamencoklassen in de Antwerpse balletschool. "Ik wilde flamencogitaar spelen om deel te hebben aan dat mysterie. Flamenco is iets religieus, een ritueel." In 2001 schreef Wannes over zijn omgang met de Andalusische erfenis het boekje Flamencoschetsen.

In de jaren zestig ging Wannes zelf zingen. "Uit onmacht", was zijn verklaring. De buurt waar hij opgegroeid was, viel in die periode ten prooi aan onbarmhartige sloop. Het stadsbestuur had de oorlogsschade nooit hersteld en had de wijk verder laten verkommeren. "Het was mijn Antwerpen dat verdween", zei Wannes daarover. "Ik voelde mij radeloos, machteloos."

Hij herinnerde zich een aantal spotliederen van thuis en besloot een satirisch lied in Antwerpse stijl te maken: 'Het lied van de Neus', waarin een bekende Antwerpse poesjenel het woord neemt tegen de afbraak van de oude stad. 'Het Lied van Lange Wapper' volgde. De liedjes sloegen aan. Het protest tegen de sloop en de verloedering van de binnenstad groeide.

Wannes had resoluut gekozen om in het dialect te zingen en dat moet zeker gezien worden in het kader van zijn streven naar authenticiteit. Hij was niet beschaamd over zijn afkomst en wou ze niet verloochenen. "Antwerpen is mijn wereld." Later zou hij gekscherend zeggen dat hij in het dialect zong omdat zijn Engels niet goed genoeg was.

Wannes haalde liedjes uit totaal vergeten liedboeken, maar schreef voorts zijn eigen nummers. "Omdat ik besefte dat de echte traditie daarin zit dat je erop voortbouwt." Traditie is een voedingsbodem, een levende traditie.

In 1966 kwam zijn debuutelpee Wannes Van de Velde op de markt. Er werden 3.000 exemplaren van verkocht, een onverwacht succes. Een tweede en derde elpee volgden en al snel was er sprake van een Vlaamse folkrevival.

Wannes was niet alleen zanger en muzikant, begin de jaren zeventig stortte hij zich ook op het theater. Samen met het collectief jonge acteurs van de Internationale Nieuwe Scène en de Italiaanse regisseur Arturo Corso maakte hij de legendarische theaterproductie Mistero Buffo. Een samensmelting van monologen van theaterauteur Dario Fo en door Wannes uitgekozen en bewerkte Italiaanse volksliederen. De productie toerde verscheidene jaren door Vlaanderen, Nederland, Wallonië en Frankrijk. Mistero Buffo werd ook in Duitsland opgevoerd. Tijdens repetities in Essen, in 1973, leerde Wannes de actrice Christa Bernhardt kennen, met wie hij twee jaar later in het huwelijk trad.

In 1973 bracht Van de Velde de plaat Ne zanger is een groep uit met nummers zoals 'Mijn mansarde', 'Bitter zeemanslied', en 'Ik wil deze nacht in de straten verdwalen', een nog altijd bijzonder populair nummer waarmee Wannes vaak vereenzelvigd wordt en dat hij schreef voor de film Home sweet home van de Belgische regisseur Benoît Lamy.

Begin de jaren tachtig begon Wannes Van de Velde een poppentheater dat de oude Antwerpse poppenspeltraditie 'de poesje' (van 'poesjenel', ER) wilde voortzetten. Zijn poesjenellentheater heette Water en Wijn. Wannes leverde niet alleen tekst en muziek, maar ook de poppen en het decor. Hij schreef er zelf ook verschillende stukken voor.

Nog in de jaren tachtig werkte hij mee aan grote projecten die de Vlaamse volksliederen weer onder de aandacht brachten, zoals De IJslandsuite met bewerkingen van liederen over de IJslandvaarders uit 1856, en Het Zwarte Goud, waarin Van de Velde samen met onder meer Dirk Van Esbroeck liederen van en over mijnwerkers uitvoerde.

Wannes werd gelauwerd. Zo kreeg hij in 1997 de Arkprijs van het Vrije Woord. De jury loofde hem voor de consequente wijze waarop hij rebels omging met het vrije woord. Compromisloos en wars van alle partijpolitiek is Wannes altijd gebleven.

In 1995 verloor Van de Velde zijn trouwe vriend en begeleider, de componist en fluitist Walter Heynen, die hem nagenoeg van het begin had bijgestaan. Het was een verlies dat Wannes moeilijk te boven kwam.

Een humane geste

Tijdens een grensverleggende tournee met blueszanger Roland Van Campenhout, Nomaden van de muziek, wordt eind december 2000 'chronische lymfatische leukemie' bij Wannes vastgesteld. Van de Velde klaagde al enige tijd over hartkloppingen en oververmoeidheid. Hij verblijft in het Antwerpse Stuivenbergziekenhuis, krijgt zware chemotherapie en moet in quarantaine gaan.

Maar in 2003 lijkt Wannes Van de Velde genezen. Hij zegt dat hij door zijn ziekte "een grotere sereniteit heeft gekregen", "maar niet in religieuze zin". Tegelijk is hij "nog meer verstoord door mensen die haat prediken". Maar hij is vol lof over zijn dokters. "Hun accuratesse, voorkomendheid en stielkennis, chapeau. Het is fantastisch hoe ik door de geneeskunde ben opgevangen." Hij begint opnieuw op te treden en heeft grootse plannen, onder meer voor een nieuwe tournee en een samenwerking met de flamencozangeres Amparo Cortes.

Wannes Van de Velde, die zijn aversie tegen het Vlaams Blok nooit onder stoelen of banken heeft gestoken, neemt op 1 oktober 2006 deel aan de 0110-concerten voor verdraagzaamheid. "Tom Barman vroeg voorzichtig of ik wou meedoen. 'Ik wil dat niet doen, ik móét dat doen', heb ik geantwoord. Daar heb ik de grootmoeder van Luna ontmoet, dat zijn diepe momenten. Daar doe je het voor. Je geeft die mensen moed, toont dat ze niet alleen zijn, je maakt iets goed van dat verdriet. En ook de Afrikanen laat je eindelijk eens zien dat je mét hen bent. Wees niet bang, on est avec vous. 0110 was voor mij geen politieke geste, maar een humane geste."

In november 2006 brengt hij, na zijn tournee, de gelijknamige cd In de maat van de Seizoenen uit. Tegelijk opent een tentoonstelling met aquarellen en penseeltekeningen. Hij kondigt ook een afgewerkt dagboek, Beloken dagen, aan, dat in het voorjaar 2007 zal verschijnen, want hij heeft veel geschreven tijdens zijn ziekte.

Wannes is dus terug, en hoe. In de maat van de Seizoenen is een melancholische maar strijdbare plaat. Zijn stem is meer van hout en minder van koper geworden, lijkt meer uit de buik en minder uit het hoofd te komen. Het muzikale palet lijkt breder geworden. Wannes bezingt de grootsheid van een vervallen stad als Charleroi, haalt herinneringen op aan een ooit heroïscher bestaan van vissers en matrozen en aan de vergane landelijke pracht van de Antwerpse polders, maar wordt nooit nostalgisch. Wannes vecht tegen de oorlog en tegen de "bruin opportunisten".

Een van de opvallende nummers op de nieuwe cd is 'Hier is 'm terug', "ne muzikale don quichot der lage landen". Nog in november krijgt hij, samen met filmregisseurs Jean-Pierre en Luc Dardenne, de Burgerschapsprijs voor zijn maatschappelijke betrokkenheid en artistieke integriteit.

Muzikaal testament

Maar Wannes was weer met zijn gezondheid aan het sukkelen. Hij moest opnieuw behandeld worden. In juni 2007 zegde hij zijn geplande tournee af. Vorige maandag overleed Wannes dan op 71-jarige leeftijd in het Stuivenbergziekenhuis in Antwerpen.

In de maat van de Seizoenen lijkt nu zijn muzikaal testament te zijn geweest. De titel was hem op het lijf geschreven. Wannes noemde zichzelf "een man van de herfst". Het leven heette in de cd "absurd maar daarom net zo interessant". Het is een leven waarin iedereen zijn zin en symbolen zoekt, "metafysisch of banaal".

In zijn laatste dagboekdeel Beloken dagen schreef Wannes: "De dood, die ik vanwege de oorlog al vroeg leerde kennen, is nooit een vreemde voor me geweest." En vanaf het begin van zijn ziekte had hij "geen seconde van wanhoop" gekend. "Het enige wat me pijn deed was de gedachte aan het verdriet van hen die achter zouden blijven."

Wannes laat een indrukwekkend oeuvre van liedjes en teksten na. En een bewonderenswaardige, eigenzinnige houding tegenover geschiedenis, traditie en politiek.

Wannes groeide op tussen Schelde en hoerenbuurt. De kroegen, de rivier en de haven, allemaal hebben ze hun stempel gedrukt

n Wannes Van de Velde in 2006. Zijn leven lang bleef hij zijn geboortestad in al haar facetten bezingen en beschrijven: teder, spottend en soms vlijmscherp.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234