Zaterdag 28/03/2020

Antwerpse droom nu al te zien in Madrid

Kan Antwerpen een voorbeeld nemen aan Madrid? Zes rijstroken binnenring en duizenden tonnen uitlaatgassen gingen er ondergronds. Erbovenop kwam Madrid Río, een even mooi als geniaal ontworpen park met wandelpaden, speeltuintjes en een stadsstrand.

"Mira papà!" Trots komt ze overeind - rolschaatsen aan de voeten, de helm een beetje scheef op het hoofd - om amper twee meter verderop alweer onzacht in aanraking te komen met het asfalt. Het is 19 uur en de zon brandt nog ongenadig hard boven Madrid, maar dat lijkt Arantxa (3) amper te deren. En met haar de vele duizenden fietsers, joggers en andere levensgenieters. Papa José Luis, in het dagelijkse leven wiskundeleraar, ziet het tafereel glimlachend aan.

Het gezin Muñoz woont twee straten verderop, in een van die afgeleefde appartementsblokken waar flink wat Spaanse steden een patent op lijken te hebben. Toch hoor je hen niet klagen, en dat heeft alles te maken met het schitterende park - al doet die term eigenlijk oneer aan dit wonderlijke staaltje landschapsarchitectuur - waarin we ons nu bevinden: Madrid Río.

Soms naast, af en toe gewoon ook bovenop de rivier Manzanares. Slingerend en golvend, met om de haverklap een brug, een passerelle of een pad dat het park opengooit voor de woon- en kantoorbuurten aan beide oevers van de rivier.

Nauwelijks te bevatten is het, dat hier negen jaar geleden elke dag nog driehonderdduizend wagens voorbij raasden. Dat doen ze vandaag overigens nog altijd, maar dan flink wat meters lager, onder het park en naast de rivier.

"Ik overdrijf niet wanneer ik zeg dat dit project ons leven veranderd heeft", vertelt José Luis, terwijl hij dochterlief met een half oog in de gaten houdt. "Eerst enkele jaren in negatieve zin. Het aantal keren dat ikzelf of onze buren om middernacht de politie hebben gebeld omdat het gedreun van drilboren of bulldozers ons het slapen onmogelijk maakte, was niet bij te houden.

"De politie kwam telkens braaf ter plaatse, om ons vervolgens te vertellen dat ze niets kon doen. De burgemeester had de agenten duidelijk gemaakt dat dit project absolute prioriteit kreeg. Streefdatum? De gemeenteraadsverkiezingen van 2011."

Briljante compositie

Die burgemeester - Alberto Ruiz Gallardón, vandaag Spaans minister van Justitie - zou finaal ook zijn zin krijgen: in april 2011, een maand voor de verkiezingen, opende Madrid Río spreekwoordelijk de deuren. Goed zeven jaar na de eerste spadesteek. Een Madrileense rechtbank verklaarde in de loop van het project een groot gedeelte van het nieuwe ondergrondse traject van de binnenring M30 onwettig, maar daar maalt een ambitieus Spaans politicus niet om.

"Maar genoeg gezeurd, kijk nu even om je heen: vroeger raasden de auto's hier over tweemaal drie rijstroken tussen de huizen en de rivier, nu is het enkel opletten geblazen voor skaters of snelheidsduivels op de fiets. Speelpleintjes, groen, prachtige architectuur, kiosken, terrasjes en waterpartijen: het leven in deze buurt ziet er vandaag gewoon heel anders uit. Al wil ik daar wel aan toevoegen dat deze fraaie medaille ook een keerzijde heeft: wij Madrilenen zullen voor dit schitterende park nog decennia lang zwaar in de buidel moeten tasten."

Zoals wel vaker in dit soort dossiers durven de cijfers te variëren in functie van de bron, maar de gezaghebbende krant El País becijferde al in 2005 dat het Madrileense stadsbestuur nog tot 2040 jaarlijks 222 miljoen euro zal moeten afbetalen voor dit project. Het totale prijskaartje zou 7 miljard euro, bedragen, maar het stadsbestuur heeft het over 4,4 miljard euro.

Madrid beschikt daarmee niet enkel over het grootste en ongetwijfeld ook mooiste aangelegde stadspark ter wereld, het staat ook onbedreigd op kop in de ranking van de Spaanse steden met de zwaarste schuldenlast. Het prijskaartje lijkt dan ook de enige valse noot in een voor de rest briljante compositie.

Javier Hernández, directeur-generaal stadsplanning in Madrid, relativeert de kritiek. "Twee factoren verklaren die hoge prijs: de gigantische omvang van het globale project - we moesten 25 kilometers ringweg ondertunnelen en heraanleggen - én de relatief korte tijdspanne waarin de werkzaamheden, die een impact hadden op het leven van 800.000 mensen, moesten worden afgerond. Tijdens de graafwerken bleef de binnenring ook gewoon open: er waren geen alternatieve wegen om al dat verkeer te slikken.

"Dit project is ook veel meer dan een verkeerstechnisch hoogstandje. Vroeger hadden we in Madrid de binnenring M30, de rivier, en de overkant van de rivier. De mensen die daar woonden, waren min of meer tweederangsburgers. Als ze zich naar het echte centrum verplaatsten, zeiden ze doodleuk: 'We gaan naar Madrid vanmiddag.' Vandaag hebben we de rivier én die honderdduizenden inwoners aan de overkant opnieuw in de stad gehaald en hebben we tegelijk het sluitstuk gelegd voor een groene corridor die nu de hele stad omsluit en 3.000 hectare groot is.

Het verhaal klinkt zo mogelijk nog aantrekkelijker dan het resultaat oogt, maar Hernández toont zich sceptisch wanneer we hem vragen of een dergelijk kunstje in Antwerpen kan worden overgedaan.

"Elke stad heeft een eigen ritme en topografie, en dit project werkt hier fantastisch in functie van die welbepaalde topografie. Veel fundamenteler nog zijn de verkeersstromen: de M30 krijgt bijna uitsluitend lokaal verkeer en dus nauwelijks vrachtvervoer te verwerken. Madrid heeft immers nog twee andere ringwegen om het doorgaand verkeer rond de stad te leiden. Vrachtwagens die gevaarlijke producten vervoeren, mogen enkel de tunnels in als ze daarvoor telkens opnieuw een toelating hebben aangevraagd en dan nog maar gedurende enkele uren per dag. Op dat vlak lijkt de situatie in Antwerpen me toch heel sterk af te wijken van die in Madrid."

Meters kurk

Lees: over de Antwerpse ring dendert nationaal en internationaal verkeer, met daarbij ook gigantisch veel vrachtwagens die gevaarlijke stoffen vervoeren. En laat dat soort transport door tunnels nu net aan strenge Europese regels en beperkingen onderhevig zijn. Nog los van de specifieke topografie van de stad als bepalende succesfactor voor Madrid Río, zou dus vooral hierdoor in Antwerpen een huizenhoog probleem kunnen rijzen.

Een ochtend later hoor je vogels zingen en is het verbazingwekkend rustig in het zogenaamde salón de pinos, een honderden meters lange strook in het park met bijna uitsluitend dennen, speelzones en wandelpaden. Het drukke Madrid - ruim 3 miljoen inwoners - lijkt plots bijzonder ver weg.

Raquel harkt geduldig de witte kiezelsteentjes tussen de houten speeltuigen aan. De voorbije elf jaar werkte ze als administratieve kracht voor het gemeentebestuur, sinds kort heeft haar werkterrein zich verlegd naar Madrid Río. "Het is hier fijn werken. Elke dag van halfacht tot halfdrie. Je merkt echt wel dat de mensen dit park heel erg appreciëren en het ook mooi willen houden."

Met goed tweehonderd zijn ze, de onderhoudsploeg van Madrid Río, maar dat zegt vooral iets over de omvang van het park. In het ontwerp werd immers evenveel aandacht besteed aan de materiaalkeuze en het onderhoudsgemak als aan het puur esthetische en recreatieve aspect. Daarbij werd niet op een euro gekeken. Groen, water, wandelpaden en architectuur smelten vaak op ronduit verbluffende wijze samen, er werden honderden tonnen graniet uit de Madrileense bergen aangevoerd en het hout van de honderden zitbanken heeft Braziliaanse roots. Dat maakt Madrid Río niet enkel een totaal andere ervaring dan om het even welk ander stadspark, het zou er ook voor moeten zorgen dat duur en duurzaam voor één keer ook naadloos bij elkaar aansluiten.

"De uitdaging was enorm", blikt Jaime Alvarez van het landschapsarchitectenbureau Burgos y Garrido terug. "Toen wij deze opdracht toegewezen kregen, was men al volop bezig met de ondertunneling van de M30. Daardoor kwam er plots een gigantische oppervlakte vrij, maar we moesten wel rekening houden met het gegeven 'tunnel'.

Omdat de bovenwanden van die tunnels maar een beperkt gewicht kunnen torsen, was het niet mogelijk om daar een metersdikke laag aarde bovenop te storten als ondergrond voor het park. De tunnels zouden gewoon instorten. We hebben dat opgelost door eerst vele meters kurk op de tunnels te leggen, met daarbovenop zowat anderhalve meter aarde. Die oplossing had dan weer een impact op de vegetatie, omdat sommige bomen nu eenmaal veel dieper wortelen. Ook daar moesten we dus vaak heel creatief uit de hoek komen."

Wie tunnelverkeer zegt, zegt ook uitlaatgassen. Daarom wandel je in het park regelmatig over grote metalen roosters, die verse lucht in de tunnels voeren. Omgekeerd staan er her en der ook kubussen van een tweetal meter hoog, waarvan de wanden netjes bekleed zijn met graniet. Zij fungeren als een soort van schoorsteen, waarlangs de uitlaatgassen via verschillende filters uit de tunnels kunnen ontsnappen. "Hiervoor bestaat geen zaligmakende oplossing", geeft Alvarez toe, "maar de metingen die we uitvoeren geven aan dat er weliswaar een verhoogde luchtverontreiniging is, maar dat die nog altijd stukken lager ligt dan toen de M30 nog gewoon open lag."

Auto blijft koning

Hamvraag is uiteraard wat nu de impact geweest is van dit peperdure project op de mobiliteit in de stad. Het antwoord is volgens Alvarez - die zelf vlak bij het park en de vroegere ringweg woont - behoorlijk genuanceerd. "Er is goed nagedacht over de plaats van in- en uitritten in de tunnels en over de scheiding van bepaalde verkeersstromen, waardoor het verkeer een stuk vlotter verloopt. Er zijn nog steeds files, maar ze zijn wel een stuk korter geworden.

"Door de bank genomen blijft de auto ook koning in Madrid, maar het gebruik van de fiets als vervoermiddel in de vrije tijd is wel sterk toegenomen. Hier in het park zelf, uiteraard, maar ook omdat dit het sluitstuk vormt van een volledige groene gordel rond de stad. Daarnaast, en dat is misschien wel het belangrijkste, is de levenskwaliteit van honderdduizenden inwoners gevoelig toegenomen. Daar staat een bijzonder stevig prijskaartje tegenover, dat klopt, maar ik bekijk dat nogal filosofisch: als we dan toch een zware schuld moeten torsen en meer belastingen moeten betalen, dan doe ik het liever voor een project als dit. Nu weet ik tenminste waar mijn centen naartoe gaan (lacht).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234